هێلکەی خانمان مرۆڤ گەورەترین خانەکانی جەستەیە. خولی زاوزێی مێینە ئاڵۆزە. لەگەڵ گەشەکردنی کچان بە بەردەوامی ڕێژەی هۆرمۆنەکان دەگۆڕێت و مانگانە سوڕی مانگانە بە قۆناغی جیاوازدا تێدەپەڕێت. ژمارەی هێلکە لە ئافرەتان بەپێی تەمەنیان جیاوازە. لەم بەشەی خوارەوەدا بەدواداچوون بۆ ئەو خانە سێکسیانەی مێینە دەکەین کە لە سەرەتای ژیانی مرۆڤەوە هاوڕێیەتی دەکەن.
شێوەی هێلکەی خانمان چۆنە؟
خانەی هێلکە زۆر گەورەترە لە هەموو خانەکانی تری لەش. تیرەکەی نزیکەی ئەستووری تاڵێکی قژە و قەبارەکەی 30 هێندەی خانەیەکی سپێرم گەورەترە. بە پێچەوانەی سپێرمەوە هێلکەی خانمان کلکی نییە و بەو هۆیەوە ناتوانێت بجوڵێت. هەموو هێلکەکان پێنەگەیشتوون؛ تا بە پرۆسەیەکی دیاریکراودا تێدەپەڕن و پێدەگەن. پێش ئەوەی هێلکە بتوانرێت پیتێنرێت، دەبێت لە کۆمەڵێک خانەدا پێبگات کە لە هێلکەداندا هەڵکەوتوون و پێیان دەوترێت فۆلیکۆل.
لە قۆناغی فۆلیکۆلی سوڕی مانگانەدا نزیکەی 20 فۆلیکۆل دەست دەکەن بە گەشەکردن و پێگەیشتن. یەکێک لەم فۆلیکۆلانە وەک فۆلیکۆلی سەرەوە هەڵدەبژێردرێت. پاشان هێلکەی ناو هێلکەدان لەم فۆلیکۆلەدا دەکرێتەوە لە کاتی پرۆسەیەکدا کە پێی دەوترێت هێلکەدابەزین. بۆرییەکانی فالۆپ دەیجوڵێنن، یان لەلایەن سپێرمەکانی ناو بۆرییەکەدا پیتێن دەکرێت، یان بەردەوام دەبێت لە ڕێگەی خۆی بۆ منداڵدان بەبێ ئەوەی پیتێنرێت.
2. خانمان بە چەند هێلکە لەدایک دەبن؟
بە پێچەوانەی پیاوانەوە کە هەمیشە سپێرم بەرهەم دەهێنن، ژنان بە هەموو ئەو هێلکە لەدایک دەبن کە لە تەمەنی خۆیاندا هەیانبێت. لە کاتی لەدایکبووندا هەر منداڵێکی کچ نزیکەی یەک بۆ 2 ملیۆن هێلکەی هەیە. تا تەمەنی باڵغبوون، ژمارەی بۆ نزیکەی 300 بۆ 400 هەزار دابەزیوە و تەنها نزیکەی 400 بۆ 500 هێلکە لە تەمەنێکدا دەردەچێت.
لە تەمەنی باڵغبوونەوە وردە وردە دابینکردنی هێلکە کەم دەبێتەوە و بە تێکڕا مانگانە نزیکەی هەزاری لەدەست دەچێت. بەزۆری ئافرەتان نەزۆک دەبن کاتێک ژمارەی هێلکەکانیان بەشێوەیەکی بەرچاو دادەبەزێت، کە زۆرجار لە دەوروبەری تەمەنی 40 ساڵیدا ڕوودەدات، وە وەستانی سوڕی مانگانە بەزۆری نزیکەی 10 ساڵ دواتر ڕوودەدات.
3. ئافرەتان مانگانە چەند هێلکە لەدەست دەدەن؟
لەوانەیە پێت وابێت بەو پێیەی ژنان مانگی جارێک هێلکەدابەزین دەکەن و هێلکەیەکی پێگەیشتوو ئازاد دەکەن، نابێت لە مانگێکدا زیاتر لە هێلکەیەک لە ژمارەی ئەو کە دەمێنێتەوە لەدەست بدەن. بەڵام واقیعەکە شتێکی ترە. وەک پێشتر باسمان کرد ژنانی بەپیت مانگانە نزیکەی 1000 هێلکە لەدەست دەدەن.
ئەمە چۆن ڕوودەدات؟
هەموو مانگێک 15 بۆ 20 فۆلیکۆل بە پرۆسەی پێگەیشتندا تێدەپەڕن و هەریەکەیان هیوادارن ببنە ئەو هێلکەیەی کە بۆ هێلکەدابەزین هەڵدەبژێردرێت. ئەو فۆلیکۆلەی کە بۆ هێلکەدابەزین هەڵدەبژێردرێت پێی دەوترێت فۆلیکۆلی سەرەوە و گەشە دەکات بۆ نزیکەی 22 ملم.
4. ئایا دەتوانرێت ژمارەی هێلکەی خانمان که ماون حیساب بکرێت؟
هیچ پشکنینێک ناتوانێت بە تەواوی پێت بڵێت ژمارەی هێلکەی خانمان چەندە، بەڵام هەندێک تاقیکردنەوە وەک نیشاندەرێکی نزیکەی یەدەگی هێلکە بەکاردەهێنرێن.
- پشکنینیAMH (Anti-Müllerian Hormone): ئەم هۆرمۆنە لەلایەن تاڵەکانی هێلکەدانەوە دەردرێت و ئاستەکەی وەک نیشاندەرێکی زبری بۆ ژمارەی هێلکە کە لە هێلکەدانەکاندا دەمێنێتەوە بەکاردێت. بەهاکانی ئاماژە بەپێی تەمەن و تاقیگە دەگۆڕێت.
- تاقیکردنەوەیAFC (Antral Follicle Count): ئەمە بە سۆنەر ئەنجام دەدرێت و ژمارەی فۆلیکۆلی بچووک(2-10 ملم) لە ڕۆژانی 2-4ی سوڕی مانگانەدا دەژمێردرێت. تێکەڵکردنی ئەنجامەکانی AFC و AMH باشترین خەمڵاندنی وردی یەدەگی هێلکەی خانمان دەدات.
حاڵەتە باوەکان بۆ نووسینی پشکنینی AMH و AFC:
- ئەو ژنانەی کە زیاتر لە ساڵێکە (لە خوار 35 ساڵەوە) یان زیاتر لە 6 مانگە (سەروو 35 ساڵ) هەوڵی دووگیانبوونیان داوە.
- ئەو ژنانەی کە پلانی IVF یان تەکنیکەکانی تری زاوزێی یارمەتیدەریان هەیە.
- ئەو ژنانەی کە چارەسەری کیمیایی یان نەشتەرگەری هێلکەدانیان بۆ کراوە.
- ئەو ژنانەی کە گومانیان لێدەکرێت وەرەمی هێلکەدانیان هەبێت.
- ئەو ژنانەی کە پلانیان بۆ دووگیانی لە داهاتوودا هەیە و دەیانەوێت دۆخی یەدەگی هێلکەکانیان بزانن.
بوونی 4 بۆ 10 فۆلیکۆلی ئەنتراڵ بەزۆری ئاماژەیە بۆ تێکڕای یەدەگی هێلکە، و ژمارەیەکی کەمتر دەتوانێت نیشانەی کەمبوونەوەی یەدەگی هێلکەی خانمان بێت.
5. ڕێژەی منداڵبوون و دووگیانی:
لەو کاتەوەی هێلکەیەکی پێگەیشتوو لە فۆلیکۆلەکەیەوە دەردەچێت، تەنها 24 کاتژمێری ماوە بۆ پیتاندن. دوای ئەم ماوەیە خانمان ئیتر بەپیت نابن تا جارێکی تر کە هێلکەدابەزین دەکەن. ڕۆژی هێلکەدابەزین و پێنج ڕۆژ پێش ئەوەی بە «ڕۆژانی بەپیت”» ناسراون.
ڕۆژی بەپیت 5 ڕۆژ پێش ڕۆژانی هێلکەدابەزین دەست پێدەکات چونکە سپێرم دەتوانێت تا پێنج ڕۆژ لە جەستەی ئافرەتەکەدا بمێنێتەوە. ئەگەر لە کاتی هێلکەدابەزیندا سپێرم لە جەستەی ژنەکەدا هەبێت، ئەوا ئەگەری دووگیانبوونی هەیە. تا لە ڕۆژی هێلکەدابەزینەکەی نزیکتر بێتەوە، توانای منداڵبوونی زیاتر دەبێت.
تێکڕای ئەگەری دووگیانی و پیتاندن:
- توانای منداڵبوون لە یەک مانگدا – 20%
- توانای منداڵبوون لە ماوەی شەش مانگدا – لەسەدا 60
- توانای منداڵبوون لە ماوەی نۆ مانگدا – 75%
- توانای منداڵبوون لە ماوەی دوانزە مانگدا – 80%
- توانای منداڵبوون لە ماوەی هەژدە مانگدا – 90%
ئەم ژمارانە بۆ ئەو خانمانەن کە تەندروستی زاوزێیان ئاساییە و هیچ کێشەیەکی تایبەتیان نییە. وه ئەگەری منداڵبوون لەگەڵ تەمەن یان بوونی کێشەی پزیشکی، کەم دەبێتەوە.
ئەنجام:
سووڕی زاوزێی مێینە پرۆسەیەکی ئاڵۆز و سەرسوڕهێنەرە کە لە هێلکەی خانمانەوە دەست پێدەکات؛ گەورەترین خانەکانی جەستە کە لە لەدایکبوونەوە هاوڕێی ژنن. بە پێچەوانەی پیاوانەوە، ئافرەتان بە ڕێژەیەکی سنووردار لە هێلکە لە دایک دەبن و ئەم یەدەگە بە تێپەڕبوونی کات وردە وردە کەم دەبێتەوە، بەتایبەتی دوای تەمەنی باڵغبوون و بە درێژایی تەمەنی زاوزێی. تەنها نزیکەی 400 بۆ 500 هێلکە لە ماوەی ژیانی ئافرەتدا دەردەچن و هێلکەدابەزین لێدەدرێت و کەمبوونەوەی وردە وردەی لەگەڵ تەمەندا دەبێتە هۆی کەمبوونەوەی توانای منداڵبوون و لە کۆتاییدا وەستانی سوڕی مانگانە.
هێلکەدابەزین و ڕۆژانی بەخێوکردن ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕن لە ئەگەری دووگیانیدا. لە پێنج ڕۆژ پێش هێلکەدابەزین تا ڕۆژی هێلکەدابەزین، ئەگەری منداڵبوون هەیە، زۆرترین ئەگەری پیتاندنیش کاتێکە کە سپێرم لە بۆری فالۆپدا هەبێت. بۆ ئەو خانمانەی تەندروستی زاوزێیان ئاساییە، ئەگەری دووگیانی لە ماوەی ساڵێکدا نزیکەی 80% دەبێت و لە ماوەی هەژدە مانگدا بۆ 90% زیاد دەکات.
ئەمڕۆ پشکنینی وەک AMH و AFC دەتوانن وێنەیەکی وردی یەدەگی هێلکەی خانمان بدەن و یارمەتی ژنان بدەن پلان بۆ دووگیانی دابنێن. بەڵام هیچ پشکنینێک ناتوانێت ژمارەی وردی هێلکەکان دیاری بکات و ئەنجامەکان هەمیشە دەبێت بە هاوبەشی لەگەڵ تەمەن و مێژووی پزیشکی و بارودۆخی تاکەکەسی لێکبدرێتەوە.
لە کۆتاییدا تێگەیشتن لە پێکهاتە و کارکردنی هێلکەدانەکان و کاتی هێلکەدابەزین و یەدەگی هێلکەی خانمان ئامرازێکی گرنگە بۆ ژنان بۆ بڕیاردانی ئاگادارانە سەبارەت بە تەندروستی زاوزێ و پلاندانان بۆ دووگیانی.
