ئاسایشی ئەلیکترۆنی | پاراستنی نهێنیەکانمان لە ئینتەرنێتدا

ئایا هیچ شتێک لەبارەی ئاسایشی ئەلیکترۆنیەوە دەزانیت؟ لە سەردەمێکدا کە تەکنەلۆجیا بووەتە بەشێکی دانەبڕاو لە ژیانی ڕۆژانەمان، پرسە ئەمنییەکان لە فەزای دیجیتاڵیدا گرنگییەکی تایبەتی بەدەستهێناوە. هاککردن و فیشینگ و ڤایرۆس زاراوەگەلێکن کە چەندین جار بیستوومانە.

هەڕەشە ئەلیکترۆنییەکان دەتوانن لە ڕەهەندە جیاوازەکاندا کێشە دروست بکەن؛ لە دزینی زانیاری بەکارهێنەرەوە تا ئاشکراکردنی بەڵگەنامە هەستیارەکانی ڕێکخراوە گەورەکان. ئەم جۆرە مەترسیانە بووەتە هۆی دروستبوونی ئاسایشی ئەلیکترۆنی وەک چارەسەرێک بۆ پاراستنی داتا و سیستەمی دیجیتاڵی.

ناساندنی چەمکەکانی ئاسایش لە فەزای دیجیتاڵیدا یارمەتی بەکارهێنەران دەدات کە بە هۆشیارییەوە لە فەزای ئۆنلایندا کاربکەن و ئەگەری زیانگەیاندن بەهۆی ئەم هەڕەشانە کەمبکەنەوە. لە درێژەی ئەم بابەتەدا ئاشنا دەبین بە چەمکە بنەڕەتییەکان و لایەنە جۆراوجۆرەکانی ئاسایشی ئەلیکترۆنی.

ئاسایشی ئەلیکترۆنی چییە؟

ئاسایشی ئەلیکترۆنی(Cyber Security) ئاماژەیە بۆ کۆمەڵێک شێواز و ڕێوشوێن کە مۆبایل، کۆمپیوتەر، تۆڕ و ئامێرە ئەلیکترۆنییەکان بە گشتی لە هێرشی زیانبەخش دەپارێزن. ئەم چەمکە ڕێگری دەکات لە خراپ بەکارهێنانی زانیاری و نەرمەکاڵا و دزەکردنە ناوەوە بە کەمکردنەوەی دەستڕاگەیشتنێکی نەخوازراو.

لەم نێوەندەدا ڕەنگە پرسیارێک بێتە ئاراوە کە کێ بەرپرسیارە لە دەستەبەرکردنی ئاسایش لە فەزای دیجیتاڵیدا. بۆ وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە پێویستە ئاشنا بین بە بواری ئاسایشی ئەلیکترۆنی و ئەو کەسانەی کە تایبەتمەندن لەم بوارەدا.

مێژووی ئاسایشی ئەلیکترۆنی:

چەمکی ئاسایشی ئەلیکترۆنی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵانی حەفتاکانی سەدەی ڕابردوو(1970)، کاتێک بۆب تۆماس بەرنامەیەکی بە ناوی Creeper داڕشت کە بە یەکەم کرمی کۆمپیوتەر دادەنرێت. دواتر ڕەی تۆملینسۆن، داهێنەری ئیمەیڵ، بەرنامەیەکی بە ناوی Reaper پەرەپێدا کە بەرپرسیار بوو لە دۆزینەوە و لابردنی Creeper.

Reaper کارێکی هاوشێوەی دژەڤایرۆسی ئەمڕۆی هەبوو و دەتوانرێت بە یەکەم نموونەی نەرمەکاڵا دژە بەرنامە زیانبەخشەکان هەژمار بکرێت. بەڵام گرنگی ڕاستەقینەی ئاسایشی ئەلیکترۆنی تا ساڵانی نەوەدەکان بە جددی هەستی پێنەکرا، لەگەڵ فراوانبوونی ئینتەرنێت. لەگەڵ زیادبوونی قەبارەی زانیارییەکان لە فەزای ئۆنلاین، دەرفەتەکانی خراپ بەکارهێنانی داتا و دزینیش زیادیان کرد. وردە وردە لەگەڵ بڵاوبوونەوەی ئینتەرنێت و زیادبوونی هەڕەشەکان، شێوازەکانی پاراستن و مامەڵەکردن لەگەڵ ئەم مەترسیانەش پەرەیان سەند و ئاسایشی ئەلیکترۆنی فۆرمێکی جددیتری گرتەبەر.

گرنگی و سوودەکانی ئاسایشی ئەلیکترۆنی:

وەک لە دەوروبەرمان دەیبینین، بەکارهێنانی مۆبایل و ئامێرە ئەلیکترۆنییەکان لە سەرانسەری هەموو گروپە تەمەنییەکان زیادی کردووە. ئەمڕۆ لە منداڵانەوە تا بەساڵاچووان، مرۆڤەکان ئینتەرنێت و ئامرازە دیجیتاڵییەکان بەکاردەهێنن و بڕێکی زۆر زانیاری کەسی و گشتی دەچێتە ناو فەزای ئۆنلاینەوە. ئەم دۆخە سەکۆیەکی گونجاو بۆ دروستبوونی هەڕەشەی ئەلیکترۆنی دابین دەکات و مەترسی خراپ بەکارهێنانی داتا و تاوانی ئەلیکترۆنی زیاد دەکات.

ئامارەکان دەریدەخەن کە ڕێژەی دزەپێکردنی داتاکان لە ساڵی 2019 بە بەراورد بە ساڵی 2018 بە شێوەیەکی بەرچاو زیادی کردووە، ئەمەش ئاماژەیە بۆ خێرایی بەرزی پەرەسەندنی هەڕەشە ئەلیکترۆنییەکان. دزەکردنی زانیارییەکانی ڕێکخراوەکان نەک هەر زیانی دارایی لێدەکەوێتەوە، بەڵکو دەتوانێت کاریگەرییەکی زۆری لەسەر ناوبانگ و متمانەی گشتییان هەبێت. بە لەبەرچاوگرتنی پەرەسەندنی بەردەوامی هەڕەشە ئەلیکترۆنییەکان، گرنگی ئاسایشی ئەلیکترۆنی ڕۆژ بە ڕۆژ زیاتر دەبێت و پێویستە پەرە بە هاوتەریب لەگەڵ ئەم هەڕەشانە بدرێت.

ڕەهەند و توخمەکانی ئاسایشی ئەلیکترۆنی:

ئاسایشی ئەلیکترۆنی دابەشکراوە بەسەر بەشە جیاوازەکاندا، کە هەریەکەیان لەسەر خۆی گرنگە و پێکەوە مانای هەیە. لە ڕاستیدا سەرکەوتنی ئاسایشی ئەلیکترۆنی لە ڕێکخراوێکدا بەندە بە هەماهەنگی و یەکگرتنی نێوان ئەم توخمانە. جۆرە گرنگەکانی بریتین لە:

1. ئاسایشی نەرمەکاڵا:

ئاسایشی نەرمەکاڵاکان گرنگی بەو هەڕەشانە دەدات کە ئامێرە ئەلیکترۆنییەکان و بەرنامەکانیان دەکەنە ئامانج. ئەم جۆرە ئاسایشە بەزۆری لە قۆناغە زۆر سەرەتاییەکانی دیزاینی نەرمەکاڵاکانەوە لەبەرچاو دەگیرێت.

2. ئاسایشی داتا یان زانیاری:

ئاسایشی زانیاری نهێنی، یەکپارچەیی و بەردەستبوونی هاتنەژوورەوە، دەرچوون و داتاکانی هەڵگیراو لە بیرگەدا دەپارێزێت.

3. ئاسایشی تۆڕ:

ئاسایشی تۆڕ ژێرخانی تۆڕەکە دەپارێزێت، لەوانە سێرڤەر، هۆست، دیواری ئاگر، خاڵەکانی دەستگەیشتن و پرۆتۆکۆڵەکان، بۆ ڕێگریکردن لە هێرشی زیانبەخش.

4. ئاسایشی کارکردن:

ئاسایشی کارکردن بریتییە لەو بڕیار و پرۆسانەی کە ئاستی دەستڕاگەیشتن بە بەکارهێنەر بۆ تۆڕەکە و شێوازی هەڵگرتن و بەڕێوەبردنی داتاکان کۆنتڕۆڵ دەکەن.

5. ئاسایشی ئینتەرنێتی شتەکان:

ئامێرەکانی ئینتەرنێتی شتەکان بەبێ دەستێوەردانی ڕاستەوخۆی مرۆڤ بە تۆڕەکەوە دەبەسترێتەوە و پێویستیان بە میکانیزمی ئاسایشی ئەلیکترۆنی هەیە بۆ پەیوەندیکردن بە شێوەیەکی پارێزراو.

6. بەڕێوەبردنی قەیرانەکان و پلاندانان بۆ بەردەوامی کار:

لەم بەشەدا وەڵامی ڕێکخراوەکە بۆ هەڕەشە و ڕووداوە ئەلیکترۆنییەکان کە ڕەنگە ببنە هۆی لەدەستدانی داتاکان دەکۆڵرێتەوە و پلان بۆ بەردەوامبوون لە چالاکییەکانی ڕێکخراوەکە دادەنرێت.

7. ئاسایشی هەور:

ئاسایشی هەور گرنگی بە پاراستنی داتا و نەرمەکاڵا و ژێرخانی ناو هەورەکە دەدات.

8. هۆشیاری بەکاربەران:

بەکارهێنەر یەکێکە لە هۆکارە گرنگەکان بۆ پاراستنی ئاسایش. زیادکردنی هۆشیاری سەبارەت بە هەڕەشە ئەلیکترۆنیەکان و شێوازەکانی ڕێگریکردن لێیان ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕێت لە دەستەبەرکردنی ئاسایشی تاکەکەسی و ڕێکخراوەیی.

9. ئاسایشی فیزیکی:

ئاسایشی فیزیکی ئەو ڕێوشوێنانە دەگرێتەوە کە تاک و ڕێکخراوەکان لە هەڕەشەکانی جیهانی ڕاستەقینە دەپارێزن، وەک بەکارهێنانی کامێرای چاودێری یان دامەزراندنی هێزی ئەمنی.

جۆرەکانی هەڕەشەی ئەلیکترۆنی:

لەگەڵ پێشکەوتنی تەکنەلۆژیا، هەڕەشە و شێوازەکانی خراپ بەکارهێنانی زانیاری و تێکدانی ئاسایشی بەکارهێنەران، ڕێکخراو و دامەزراوەکان فۆرمێکی نوێ وەردەگرن. جۆری جیاوازی هەڕەشەی ئەلیکترۆنی هەیە و ئاشنابوونی ڕێژەیی لەگەڵیاندا بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی هەڕەشەکان بەسوود دەبێت. بە گشتی ئەو حاڵەتانەی هەڕەشە لە ئاسایشی ئەلیکترۆنی دەکەن بەسەر 3 بەشدا دابەش دەکرێن: تاوانی ئەلیکترۆنی، هێرشی ئەلیکترۆنی و تیرۆری ئەلیکترۆنی.

ئەو کەسانە یان گروپانەی بە مەبەستی خراپ بەکارهێنانی دارایی یان دروستکردنی پشێوی دەکەونە ژێر پۆلی تاوانە ئەلیکترۆنییەکان. هێرشی ئەلیکترۆنی بەزۆری زانیاری سیاسی دەکاتە ئامانج. تیرۆری ئەلیکترۆنی گرنگی بە دروستکردنی تیرۆر دەدات لە ڕێگەی زیانگەیاندن بە سیستەمی ئەلیکترۆنی. دەستڕاگەیشتن بە سیستەمەکەت پێویستە بۆ ئەوەی ئەم هەڕەشانە جێبەجێ بکرێن. لەم بەشەی خوارەوەدا فێری جۆرەکانی هەڕەشە ئەلیکترۆنیەکان دەبیت کە دەبنە هۆی دەستڕاگەیشتن بە سیستەمەکان بە شێوەیەکی نەخوازراو.

1. بەرنامەی زیانبەخش:

هەر نەرمەکاڵایەکی زیانبەخش بە بەرنامەی زیانبەخش دادەنرێت. بەگشتی تاوانبارانی ئەلیکترۆنی و هاکەرەکان گەشەپێدەری بەرنامە زیانبەخشەکانن کە دەستوەردان لە سیستەمی بەکارهێنەردا دەکەن. بەرنامەی زیانبەخش بە چەندین شێوە بڵاودەبێتەوە، وەک کردنەوەی ئیمەیڵی گوماناوی یان کلیککردن لەسەر بەستەری نەناسراو.

ڤایرۆس:

ڤایرۆس بریتیە لە بەرنامەیەکی زیانبەخش کە خۆی بە فایلەکانەوە دەلکێت و بە دووبارەکردنەوە و تووشکردنی فایلەکان بە تەواوی سیستەمەکەدا بڵاودەبێتەوە.

ترۆجان:

ترۆجان جۆرێکە لە بەرنامەی زیانبەخش کە لە نەرمەکاڵایەکی شەرعی دەچێت، بەڵام لە ڕاستیدا زانیاری کۆدەکاتەوە یان زیانیان پێدەگەیەنێت کاتێک دەچێتە ناو سیستەمەکەوە.

Spyware:

Spyware بریتیە لە بەرنامەیەکی زیانبەخش کە بە نهێنی چالاکییەکانی بەکارهێنەر لەسەر سیستەمەکە تۆمار دەکات. بۆ نموونە نەرمەکاڵای سیخوڕی ئەگەری دزینی زانیاری کارتی بانکی دابین دەکات.

2. SQL injection

SQL injection جۆرێکە لە هێرشی ئەلیکترۆنی کە بنکەدراوەیەک دەکاتە ئامانج. لەم حاڵەتەدا تاوانبارانی ئەلیکترۆنی بە بەکارهێنانی فرمانی SQL کۆدی زیانبەخش دەخەنە ناو بنکەدراوە و دەستیان بە زانیارییە هەستیارەکانی دەگات.

3. فیشینگ:

بە ئەگەرێکی زۆرەوە، زاراوەی فیشینگت زۆر بیستووە. تاوانباران هەوڵدەدەن زانیاری بەکارهێنەر بەدەستبهێنن بە ئیمەیڵ و نامە کە پێدەچێت لە ڕێکخراوە یاساییەکانەوە بێت. یەکێک لەو هۆکارانەی کە جەخت لەوە دەکرێتەوە کە هەرگیز نابێت زانیاری کەسی و هەژماری بانکی خۆت لەگەڵ کەسانی نەناسراودا هاوبەش بکەیت، فیشینگە.

فیشینگ بە ئامانج:

فیشینگ بە ئامانج جۆرێکە لە فیشینگ کە بەکارهێنەرێک، ڕێکخراوێک، یان بزنسێکی دیاریکراو دەکاتە ئامانج.

4. پیاو لە هێرشی ناوەڕاست:

هێرشی پیاوی ناوەڕاست (MitM) کاتێک ڕوودەدات کە تاوانبارێک دەچێتە نێوان پەیوەندییەکانی دوو لایەنی دیکە و زانیارییە ئاڵوگۆڕکراوەکان وەردەگرێت. ئەم هێرشە لە کاتێکدا ڕوودەدات کە لایەنەکان هەست بە بوونی کەسی سێیەم ناکەن لەم پەیوەندییەدا.

5. هێرشی ڕەتکردنەوەی خزمەتگوزاری:

ئامانجی هێرشی ڕەتکردنەوەی خزمەتگوزاری (DDoS) تێکدانی کاری گرینگی سیستەمەکانە بە ناردنی قەبارەیەکی زۆر لە ترافیک بۆ تۆڕی سیستەمی ئامانج بۆ خاوکردنەوەی بۆ ئەنجامدانی داواکارییەکان.

6. ڕانسۆموێری:

Ransomware جۆرێکە لە بەرنامەی زیانبەخش کە لە ڕێگەیەوە تاوانبار فایلەکانی سیستەمی قوربانییەکە قفڵ دەکات و داوای فیدیە دەکات لە بەرامبەر ئازادکردنیان.

7. ئەندازیاری کۆمەڵایەتی:

ئەندازیاری کۆمەڵایەتی هێرشێکە لەسەر بنەمای پەیوەندییە مرۆییەکان کە فێڵ لە بەکارهێنەران دەکات بۆ لەناوبردنی ئاسایشی زانیارییە پارێزراوەکانیان.

8. فۆڕمی جاککردن:

تاوانبارانی ئەلیکترۆنی لاپەڕەکانی فۆڕمی ماڵپەڕەکان هاک دەکەن کە کۆدی تووشبوو بە جاڤاسکڕێپتیان تێدایە و زانیارییەکانی بەکارهێنەر دەدزن. ئەم ئۆپەراسیۆنە پێی دەوترێت فۆرم جاککردن.

9. کریپتۆجاکینگ:

کریپتۆجاکینگ جۆرێکە لە هەڕەشەی ئەلیکترۆنی کە بەبێ مەبەست نەرمەکاڵای کانزای دراوی کریپتۆ لەسەر سیستەمی بەکارهێنەرێک دادەمەزرێنێت.

10. هەڕەشە ناوخۆییەکان:

هەڕەشە ناوخۆییەکان بریتین لە کێشە ئەمنییەکان کە بەهۆی کارمەند و کڕیارەکانەوە دروست دەبن و هۆکارە مرۆییەکان بە گشتی.

11. هێرشی ساختەکردنی DNS:

ئەم جۆرە هێرشە بە دەستکاریکردنی DNS ئاڕاستەی سایتە تووشبووەکان دەکات.

12. بۆتنێت:

بۆتنێت تۆڕێکە لە بەرنامە زیانبەخشەکان کە سیستەمەکە تووش دەکات و ڕێگە بە تاوانباران دەدات کارە دڵخوازەکانیان بەبێ مۆڵەتی بەکارهێنەر ئەنجام بدەن.

13. ئەدڤێر:

Adware جۆرێکە لە نەرمەکاڵای ڕیکلام کە توانای بڵاوکردنەوەی بەرنامەی زیانبەخشی هەیە.

پێشنیارەکان بۆ زیادکردنی ئاسایشی ئەلیکترۆنی:

هەڕەشەی ئەلیکترۆنی لەسەر تاک و ڕێکخراوەکان ڕۆژانە زیاد دەکات و لە دۆخێکی لەو جۆرەدا دەتوانیت زانیارییەکانتان بپارێزن بە جێبەجێکردنی چەند پێشنیارێکی سادە. ئاسایشی ئەلیکترۆنی خۆت زیاد بکە بە فێربوونی ئەو شتانەی لەم بەشەدا باسکراون.

• هەمیشە نەرمەکاڵا و سیستەمی کارپێکردنەکەت نوێ بکەرەوە. بەم کارە سوودمەند دەبیت لە نوێترین نوێکارییە ئەمنییەکانی نەرمەکاڵا پەیوەندیدارەکان.
• دژەڤایرۆس بەکاربهێنە. نەرمەکاڵای دژەڤایرۆس، ڤایرۆسەکان لە سیستەمەکەتدا دەدۆزێتەوە و لایان دەبات.
• وشەی نهێنی بەهێز بەکاربهێنە. ئەو وشەی نهێنیانەی کە دەتوانرێت پێشبینی بکرێن یان لە دەستەواژەی سادە پێکدێن، بە ئاسانی هاک دەکرێن.
• ئیمەیڵی نەناسراو یان گوماناوی مەکەرەوە، چونکە لەوانەیە تووشی بەرنامەی زیانبەخش بێت.
• کلیک لەسەر لینکی بێناو مەکە. ڕەنگە تووشی پەیامی سەیر بووبێتیت لەلایەن بەکارهێنەرانی بێناوەوە کە داوات لێدەکەن ئەو بەستەرە بکەیتەوە کە تەوەرەی «خەڵاتت بەدەستهێناوە».
• دوور بکەوەرەوە لە کلیککردن لەسەر هەر بەستەرێکی بێناو لەلایەن بەکارهێنەرانەوە یان بەستەرەکانی سایتە ناجێگیرەکان.
• دڵنیابە لە ئاسایشی وای فای و دوور بکەوەرەوە لە پەیوەندیکردن بە وای فای ناپارێزراو و نەناسراوەوە. پەیوەندیکردن بە وای فای ناپارێزراوەوە، بەرەوڕووی هێرشی پیاوی ناوەڕاست دەبیتەوە.
• زۆرێک لە بەکارهێنەران بە هەڵە پێیان وایە هەڕەشەی ئەلیکترۆنی تەنها بۆ ڕێکخراوە هەستیار و تایبەتەکانە، لەکاتێکدا هەموو کەسێک پەیوەندی بە ئینتەرنێتەوە دەکات پێویستی بە ئاسایشی ئەلیکترۆنی هەیە.

ئەنجام:

لە جیهانی دیجیتاڵی ئەمڕۆدا، ئاسایشی ئەلیکترۆنی ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕێت لە پاراستنی داتا و سیستەمەکاندا. هێرشە ئەلیکترۆنییەکان دەتوانن هەڕەشە لە زانیارییە کەسییەکان، دارایی و ڕێکخراوەییەکان بکەن، بۆیە زۆر گرنگە کە ڕێگاکانی وەک کۆدکردن، دیواری ئاگر، دژەڤایرۆس و ڕەسەنایەتی فرە فاکتەری بەکاربهێنرێت. ئاسایشی ئەلیکترۆنی تەنها کاری پیشەییەکانی تەکنەلۆژیا نییە؛ هەموو بەکارهێنەرانی ئینتەرنێت دەتوانن خۆیان و زانیارییەکانیان بپارێزن بە پەیڕەوکردنی بنەما سەرەتاییەکان.