کارل گوستاڤ یۆنگ( Carl Jung) یەکێکە لە گرنگترین دەروونناسەکانی سەدەی بیستەم و دامەزرێنەری «دەروونناسی شیکاری»یە. ئەو شێوازی تێڕوانینی مرۆڤ بۆ ئەقڵ و دەروون بە شێوەیەکی بنچینەیی گۆڕی بە ناساندنی چەمکە نوێکان وەک نائاگایی بەکۆمەڵ، ئارکیتایپەکان، جۆرەکانی کەسایەتی (خۆگەڕانەوە و دەرەوەگەرایی) و پرۆسەی «تاکگەرایی».
یۆنگ بە پێچەوانەی زۆرێک لە دەروونناسانی سەردەمی خۆیەوە، تەنیا گرنگی بە ڕەفتاری دەرەکی مرۆڤ نەدەدا؛ هەروەها گرنگی بە چینە قووڵەکانی دەروون و ئەفسانە و خەون و هێماکان دەدا. هەر بەم هۆیەشەوە بەرهەمەکانی بەردەوامن لە کاری دەروونناسی، فەلسەفە، ئەدەب و تەنانەت سینەما.
لەم بابەتەدا بە تەواوی لە ژیان و تیۆرییەکان و میراتی فیکری کارل یۆنگ دەکۆڵینەوە.
منداڵی و پەروەردەی کارل یۆنگ:
کارل یۆنگ لە 26ی تەمموزی 1875 لە وڵاتی سویسرا لەدایک بووە. لە خێزانێکی ئایینی گەورە بووە، باوکی وەزیری پرۆتستانت بووە. ئەم ژینگە ئاینییە وای لە کرد کە هەر لە تەمەنێکی بچووکەوە حەزی لە چەمکەکانی وەک خودا، ڕۆح، ڕۆحانیەت و مانای ژیان بێت.
کەسایەتییەکی خۆگۆڕ و بیرمەندی هەبوو، زۆربەی کاتەکانی بە چاودێریکردنی مرۆڤەکان و خەونبینین و بیرکردنەوە لە عەقڵ بەسەر دەبرد. ئەم تایبەتمەندیانە دواتر زۆر کاریگەر بوون لە تیۆرییەکانیدا سەبارەت بە خۆگۆڕین و نائاگایی.
ئەم دەروونناسە لە زانکۆی بازل پزیشکی خوێندووە و دواتر لە زانکۆی زیوریخ پسپۆڕی پزیشکی دەروونی بووە. سەرەتا لێکۆڵینەوەی لەسەر نەخۆشییە دەروونییەکانی وەک شیزۆفرینیا کردووە، ئەمەش ڕێگای بۆ دەروونناسی قووڵ کردەوە.
هاوکاری و ناکۆکی کارل یۆنگ لەگەڵ سیگمۆند فرۆید:
یەکێک لە گرنگترین بەشەکانی ژیانی کارل یۆنگ هاوکارییەکەی بوو لەگەڵ سیگمۆند فرۆید. سەرەتا فرۆید ئەم دەروونناسەی بە جێنشینی فیکریی خۆی دەزانی و پەیوەندییەکی زانستی نزیک لە نێوانیاندا دروست بوو. بەڵام بە تێپەڕبوونی کات ناکۆکی جددی لە نێوانیاندا دروست بوو.
گرنگترین جیاوازی نێوان کارل یۆنگ و فرۆید:
- فرۆید: ڕەفتاری مرۆڤ زیاتر لەژێر کاریگەری غەریزە سێکسییەکاندایە
- یۆنگ: مرۆڤ ڕەهەندی ڕۆحی و ڕەمزی و کولتووریشی هەیە
- فرۆید: نائاگایی تاک گرنگە
- یۆنگ: جگە لە نائاگایی تاک، «نائاگایی بەکۆمەڵ»یش هەیە.
ئەم جیاوازییانە لە کۆتاییدا بوونە هۆی جیابوونەوەی تەواوەتی یۆنگ لە فرۆید لە ساڵی 1913.
پێکهاتنی دەروونناسی شیکاری:
دوای جیابوونەوەی لە فرۆید، کارل یۆنگ قوتابخانەیەکی نوێی دامەزراند بە ناوی دەروونناسی شیکاری. لەم قوتابخانەیەدا عەقڵی مرۆڤ تەنیا کۆمەڵێک کاردانەوەی تاکەکەسی نییە، بەڵکو پێکهاتەیەکی قووڵ و فرە چینی هەیە کە بریتییە لە:
- ناخودئاگایی تاکی
- نائاگایی بەکۆمەڵ
- هێما و ئارکیتایپەکان
یۆنگ پێی وابوو ئامانجی دەروونناسی تەنها چارەسەرکردنی نەخۆشی نییە، بەڵکو یارمەتیدانی گەشەکردنی تەواوی کەسایەتی مرۆڤە.
تیۆرییە گرنگەکانی کارل یۆنگ:
1. نائاگایی بەکۆمەڵ:
یەکێک لە گرنگترین تیۆرییەکانی یۆنگ بریتییە لە «نائاگایی بەکۆمەڵ». ئەو پێی وابوو هەموو مرۆڤەکان جگە لە عەقڵی تاک، چینێکی هاوبەشی نائاگایان هەیە کە ئەزموونە هاوبەشەکانی مرۆڤ لەخۆدەگرێت. ئەم بەشەی عەقڵ لە ڕێگەی جینات و مێژووی مرۆڤەوە دەگوازرێتەوە و لە هەموو مرۆڤەکاندا بوونی هەیە.
2. ئارکیتایپەکان(Archetypes):
ئارکیتایپەکان نەخشەی گشتگیر و باون لە نائاگایی بەکۆمەڵدا کە لە ئەفسانە و چیرۆک و خەونەکاندا دەبینرێن. گرنگترین ئارکیتایپەکان:
• پاڵەوان (Hero)
• سێبەر(Shadow)
• دایک (Mother)
• پیرە پیاوی ژیر(Wise Old Man)
ئەم نەخشانە ڕەفتار و هەست و تێگەیشتنی مرۆڤ بۆ جیهان لە قاڵب دەدەن.
3. خۆگەڕانەوە و دەرەوەگەرایی:
یۆنگ یەکەم کەس بوو کە بە شێوەیەکی زانستی چەمکەکانی خۆگەڕانەوە(Introversion) و دەرەوەگەرایی(Extraversion) پێشنیار کرد.
- خۆگەڕاوەکان وزەیان لە ناوەوەوە وەردەگرن
- دەرەوەگەرەکان وزەیان لە پەیوەندی و تێکەڵبوون لەگەڵ جیهانی دەرەوە وەردەگرن
ئەم تیۆرییە بووەتە بنەمای زۆرێک لە تاقیکردنەوەکانی کەسایەتی مۆدێرن وەک MBTI.
4. پرۆسەی تاکگەرایی (Individuation):
تاکگەرایی گرنگترین ئامانجی دەروونناسی یۆنگییە. ئەم پرۆسەیە بە واتای بوون بە «خۆیەکی تەواو و یەکگرتوو». لەسەر ئەم ڕێگایە مرۆڤ دەبێت:
- ناسینەوەی بەشە شاراوەکانی کەسایەتی خۆیان
- قبوڵکردنی «سێبەر»ەکەیان
- دروستکردنی هاوسەنگی لە نێوان عەقڵی هۆشیار و نائاگادا
5. چەمکی سێبەر(Shadow):
«سێبەر» بەشە تاریک و سەرکوتکراوەکەی کەسایەتی مرۆڤە. کارل یۆنگ پێی وابوو ئەگەر مرۆڤ سێبەرەکەی قبوڵ نەکات ئەوا تووشی ناکۆکی ناوخۆیی دەبێت. بەڵام ئەگەر مرۆڤ بتوانێت بیناسێتەوە و قبوڵ بکات، ئەوا گەشەیەکی دەروونی قووڵتر بەدەست دەهێنێت.
کارە گرنگەکانی کارل یۆنگ:
کارل یۆنگ بەرهەمی گرنگی لە بواری دەروونناسی و فەلسەفەدا نووسیوە لەوانە:
- «مرۆڤ و هێماکانی»
- «جۆرە دەروونییەکان»
- «مرۆڤی مۆدێرن لە گەڕان بەدوای ڕۆحدا»
- «بیرەوەری، خەون، بیرکردنەوە» (ژیاننامە)
ئەم کتێبانە تا ئێستاش لە دەروونناسی شیکاریدا بە سەرچاوەی سەرەکی دادەنرێن.
کاریگەری کارل یۆنگ لەسەر دەروونناسی و کولتوور:
بیرۆکەکانی یۆنگ تەنها لە دەروونناسیدا سنووردار نین، بەڵکو کاریگەرییان لەسەر بوارە جیاوازەکان هەبووە:
- چارەسەری دەروونی: زۆرێک لە شێوازە چارەسەرییە مۆدێرنەکان لە تیۆرییەکانی ئەم دەروونناسە ئیلهامیان وەرگرتووە.
- ئەدەب و خەیاڵی: نووسەران بۆ دروستکردنی کارەکتەری خەیاڵی لە ئارکیتایپەکان بەکاردەهێنن.
- سینەما: پێکهاتەی زۆرێک لە فیلمەکان لەسەر بنەمای چەمکەکانی یۆنگ وەک «سێبەر» و «پاڵەوان» دامەزراوە.
- تاقیکردنەوەکانی کەسایەتی: تاقیکردنەوەکانی کەسایەتی وەک MBTI لەسەر بنەمای تیۆری جۆری کەسایەتی یۆنگ دامەزراوە.
قسەیەکی بەناوبانگی کارل یۆنگ:
واتە: «ئەوەی سەیری دەرەوە بکات خەون دەبینێت، ئەوەی سەیری ناوەوە بکات بەئاگا دێتەوە».
ئەم ڕستەیە ڕەنگدانەوەی تێڕوانینی قووڵی ئەم دەروونناسەیه بۆ خۆناسین و گرنگی جیهانی ناوەوەی مرۆڤ.
ئەنجام:
کارل یۆنگ یەکێکە لە بیرمەندە کاریگەرەکانی مێژووی دەروونناسی، کە بە خستنەڕووی چەمکی قووڵ سەبارەت بە عەقڵی مرۆڤ، ڕەوتی ئەم زانستەی گۆڕی. ئەو نیشانیدا کە دەروونی مرۆڤ تەنیا لە ئەزموونی تاکەکەسی پێک نەهاتووە، بەڵکو ڕەگ و ڕیشەی لە هێما و ئەفسانە و نائاگایی بەکۆمەڵدا هەیە. میراتی فیکری یۆنگ هێشتا لە دەروونناسی و کولتوور و هونەری مۆدێرندا زیندووە، یارمەتیدەرە بۆ پەرەپێدانی تێگەیشتنمان لە مرۆڤایەتی.
