شوێنە مێژووییەکانی کوردستانی ئێران تەنیا چەند دیوارێکی بەرد یان بینایەکی کۆن نین؛ ئەوان ناسنامەی شارستانیەتێکی کۆنن کە بۆ هەزاران ساڵ لە دڵی چیاکانی زاگرۆسدا پارێزراون. لە قەڵا ستراتیژییەکانەوە تا ئەو پەرستگایانەی بە دەست لە ناو تاشەبەردەکاندا تاشراون، ئەم ناوچەیە گەنجینەی نهێنی شاراوەیە.
شوێنە مێژووییەکانی کوردستانی ئێران:
لەم بابەتەی ماڵپەڕی بۆ زانین، گەشتێکی ناوازە دەکەین بۆ ناو قووڵایی مێژوو و 10 شوێنی باوەڕپێنەکراو لە نێوان شوێنە مێژووییەکانی کوردستانی ئێران دەناسین. ئەم شوێنەوارانە نەک هەر تێڕوانینی ئێوە بۆ مێژووی ئەم خاکە دەگۆڕن، بەڵکوو دەرگایەکی نوێتان بۆ دەکەنەوە تا لە نزیکەوە هەست بە گەورەیی تەمەنی ئەم نیشتمانە بکەن. لەگەڵمان بن بۆ ناسینی ئەم میراسانەی کە لە ئاستی جیهانیدا بێوینەن.
1. ئەشکەوتی کەرەفتوو(دیواندەرە):
ئەشکەوتی کەرەفتوو یەکێکە لە گرنگترین شوێنەوارە مێژووییەکانی کوردستانی ئێران کە بە دەستی مرۆڤ لە ناو شاخدا دروست کراوە. ئەم ئەشکەوتە چوار نهۆمی هەیە و لەسەر دەرگای چوونە ژوورەوەی یەکێک لە ژوورەکانی نهۆمی سێیەمی ئەم ئەشکەوتە نووسراوێکی یۆنانی هەیە کە ناوی ئەم ئەشکەوتە بە پەرستگای هێرکۆلیس ناوە.
تەلارسازی ئەم ئەشکەوتە جگە لە دروستکردنی ژوور و ڕێڕەو، هەوڵی بەستنەوەی ژوورەکانی بە یەکتری داوە. ڕوناکی ئاسمانی بەرەو دەرەوە دروستکراوە و لە هەندێک ژووردا نەخشی ئەبستراکت لە ئاژەڵ و مرۆڤ و ڕووەک لەسەر دیوارەکانی ئەشکەوتەکە هەڵکەندراوە.
2. تاقوەسان (کرماشان):
تاقوەسان، کۆمەڵەیەک لە نەخشەبەردینە و نووسراوە بەردینییەکانی سەردەمی ساسانییە، کە لە گەڕەکی تاقوەسان لە باکووری ڕۆژهەڵاتی شاری کرماشان و لە ڕۆژئاوای ئێران هەڵکەوتووە. ئەم کۆمەڵەیە لە سەدەی سێیەمی زایینیدا دروست کراوە و بایەخێکی هونەری و مێژوویی زۆری هەیە.
لەم شوێنەدا، چەندین دیمەنی مێژوویی تاشراون، لەوانە: تاجنانی خوسرەو پەرویز، تاجنانی ئەردەشیری دووەم، تاجنانی شاپووری دووەم و سێیەم؛ هەروەها چەندین کێلەنووسراو بە ڕێنووسی پەهلەوی و دیمەنی ڕاوکردنی بەراز و ئاسک لەلایەن سوارچاکانەوە و ژەنینی مۆسیقا بە ئامێری «چەنگ» تێیدا نەخشێنراون.
بوونی چیا، کانی و دەریاچەیەک لە تەنیشت ئەم شوێنەوارە، وای کردووە ببێتە سەیرانگایەکی جوان کە لە سەردەمە دێرینەکانەوە تا ئەمڕۆ جێی سەرنج بووە. تاقوەسان یەکێک لە کۆنترین و جوانترین شوێنە مێژووییەکانی کوردستانی ئێران ئەژمار دەکرێت.
3. قەڵای زێویە (سەقز):
له سەرسوڕهێنەرترین شوێنە مێژووییەکانی کوردستانی ئێران قەڵای زێویە یان دژە زێویەیه. ئەم قەڵایە ئەڵقەی حکومڕانیی سەردەمی مادەکان و ساکاکانە، کە لە کوردستان و لە ناوچەیەکی مێژوویی بە هەمان ناو هەڵکەوتووە؛ ئەم قەڵایە یەکێکە لە شاکارەکانی شارستانیەتی مرۆڤ لە سەردەمی پێش زایین. ئەم ناوچە مێژووییە لەسەر لوتکەی کێوێک لە 42 کیلۆمەتریی ڕۆژهەڵاتی شاری سەقز نیشتەجێیە و مێژووی چالاکی و ژیان لەم دژەدا بۆ لانی کەم 3500 ساڵ پێش ئێستا، واتە هەزارەی یەکەمی پێش زایین دەگەڕێتەوە.
ئەم دژە لە هۆڵەکان، حەوشە، چەندین ژووری جیاواز، هۆڵی ئەستووندار، کۆگای دانەوێڵە، دەروازەی سەرەکی و پەیژەی بەردین پێکدێت. بینا سێ نهۆمییەکەی زێویە، بەپێی بەڵگە حاشاهەڵنەگرەکان، هەمان ئەو بینایەیە کە بەپێی نووسراوەکانی «هێرۆدۆت»، مادەکان بە ڕەزامەندی و ئارەزووی خۆیان بۆ «دیۆکۆ»یان دروست کرد.
4. پەرستگای ئاناهیتا(کەنگاوەر):
پەرستگای ئاناهیتا دەکەوێتە ناوەندی شاری کەنگاوەر، لەسەر ڕێگای ستراتیژیی هەمەدان بۆ کرماشان. ئەم پێکهاتە بەرفراوانە لەسەر گردێکی سروشتی بە بەرزیی 32 مەتر دروستکراوە و دەڕوانێتە سەر تەواوی ناوچەکە؛ ئەم بناغەیە بە دیوارە ئەستوورەکانی و ستوونە زەبەلاحەکانییەوە، لە دوای تەختی جەمشید بە دووەم گەورەترین پێکهاتەی بەردین لە ئێران دادەنرێت.
مشتومڕێکی زۆر لە نێوان شوێنەوارناساندا هەیە لەسەر بەکارهێنانی وردی ئەم بینایە؛ لە کاتێکدا هەندێک پێیان وایە کە «دەسکەرە» یان کۆشکێکی هاوینە بووە بۆ پاشاکان کە میوانی تایبەتیان لێ وەرگرتووە و سەرقاڵی کات بەسەربردن و ڕاوکردن بوون، زۆر کەسی تر لەو بڕوایەدان کە پێکهاتەکە لە بنەڕەتدا پەرستگایەکی کۆن بووە بۆ ستایشکردنی «ئاناهیتا»، خوداوەندی ئاو و پیت و بەرەکەت و جوانی.
تەلارسازیی ناوازەی ئەم بینایە و پەیوەندیی قووڵی بە توخمی ئاوەوە، ئاماژەیە بۆ پێگەی بەرزی ئەم خوداوەندە لای مرۆڤە کۆنەکان و ڕێزگرتنیان لە پاکی و زاوزێ. ئەمڕۆ ئەم کۆمەڵەیە بە ستوونە بەردینە شازەکانییەوە، بە یەکێک لە سەرسوڕهێنەرترین شوێنە مێژووییەکانی کوردستانی ئێران دادەنرێت.
5. دەخمەی بەردینی فەقرەقا(مەهاباد):
دەخمەی بەردینی فەخریگا له شوێنە مێژووییەکانی کوردستانی ئێرانه کە لە نێوان خەڵکی ناوچەکەدا بە «فەقرەقا» ناسراوە. گۆڕێکی دێرینە لە پەنای گوندی ئیندرقاش(ئەگریقاش) لە نزیک شاری مەهاباد. ئەم بناغەیە کە لە ناو جەرگەی تاشەبەردە بەرزەکاندا تاشراوە، لە دوو نهۆم، چوار ئەستوونی بەردین و سێ گۆڕی بەتاڵ پێکدێت، کە نیشاندەری هونەری تاشینی بەرد و وردەکاریی نژیاروانیی ڕابردووانە.
سەبارەت بە تەمەن و مێژووی ئەم شوێنەوارە، ڕای جیاواز هەیە. ئیگۆر دیاکۆنۆف، مێژوونووس و شوێنەوارناسی ناودار، فەقرەقای وەک باکووریترین گۆڕی پەیوەندیدار بە سەردەمی مادەکان ناساندووە. ئەو لەو بڕوایەدا بوو کە شێوازی ئەستوونبەندی و سەقفە بەردینەکەی، لەگەڵ نەریتە کۆنەکانی پێشوو لە دەوروبەری دەریاچەی ورمێ جیاوازە و مێژووەکەی بۆ سەدەی حەوتمی پێش زایین دەگەڕاندەوە.
هەرچەندە ئەمڕۆ هەندێک لە شوێنەوارناسان بەهۆی ناسکیی تاشینی ئەستوونەکان، ئەگەری ئەوە دەدەن کە ئەم شوێنەوارە هی سەرەتای سەردەمی هەخامەنییەکان بێت، بەڵام فەقرەقا هێشتا وەک یەکێک لە گرنگترین هێماکانی شارستانیەتی ماد لە کوردستان دەناسرێت. ئەم شوێنەوارە بەهۆی هەڵکەوتە جوگرافییە تایبەتەکەی و شێوازی تاشینی تاشەبەردەکانی، یەکێکە لە بەنرخترین میراتە مێژووییەکانی ناوچەی مەهاباد.
6. قەڵای پاڵەنگان(کامیاران):
لە تەنیشت گوندی جوانی پاڵەنگان لە ناوچەی کامیاران، پاشماوەی قەڵایەکی کۆن هەیە کە باس لە مێژووی پڕ لە ڕووداوی ئەم ناوچەیە دەکات. قەڵای پاڵەنگان یەکێکە له سەرسوڕهێنەرترین شوێنە مێژووییەکانی کوردستانی ئێران. بەڵگە شوێنەوارناسییەکان، وەک دەروازە بەردینە گەورەکان و پاشماوەی پردە دروستکراوەکانی سەر ڕووبار، نیشانی دەدەن کە مێژووی ئەم قەڵایە بۆ سەردەمی پێش ئیسلام دەگەڕێتەوە.
ئەم قەڵایە بۆ ماوەیەکی درێژ ناوەندی دەسەڵاتی میرانی کەڵهوڕ بووە، بەڵام لە ساڵی 1556ی زایینی، لەلایەن هەڵۆخان ئەردەڵانەوە دەستی بەسەردا گیرا. هەڵۆخان کە بە دوای پایتەختێکی ئارامتر و خۆشکەشوهەواتر دەگەڕا، ناوەندی فەرمانڕەوایی خۆی لە قەڵای «زەڵم» لە شارەزوورەوە گواستەوە بۆ پاڵەنگان. قەڵای پاڵەنگان تا سەدەی دەیەم و پێش گواستنەوەی پایتەختی ئەردەڵانەکان بۆ قەڵای «حەسەن ئاوا» لە سنە، وەک یەکێک لە گرنگترین ناوەندە سیاسی و سەربازییەکانی ناوچەکە، ئاوەدان و بەهێز بووە.
7. نەخشەبەردینەی تەنگیوەر( کامیاران):
له شوێنە مێژووییەکانی کوردستانی ئێران، نەخشەبەردینەی تەنگیوەر یان بەردەنووسی هەورامانه. یەکێکە لە بەنرخترین شوێنەوارە باستانییەکانی جیهان کە لەسەر کێوی «زینانە» لە شارستانی کامیاران تاشراوە. ئەم نەخشەبەردینەیە کە مێژووەکەی بۆ ساڵی 706ی پێش زایین دەگەڕێتەوە، وێنەی سارگۆنی دووەم، پاشای بەدەسەڵاتی ئاشوور لە ناو تاقێکی بەردیندا پیشان دەدات.
لەم بەرهەمەدا، پاشای ئاشوور بە جلوبەرگێکی شاهانە و کڵاوێکی ستوونییەوە بە شێوازی تەنیشت تاشراوە، کە قامچییەکی وەک هێمای دەسەڵات لە دەستدایە. جگە لە نەخشی پاشا، نووسراوێکی بزماری لەم شوێنەدا هەیە کە باسی سەرکەوتنەکانی سوپای ئاشوور لە ناو چیاکانی زاگرۆسدا دەکات. تەنگیوەر بەهۆی شوێنە تایبەتەکەی لە نێوان میزۆپۆتامیا و ئێراندا، بەڵگەیەکی زیندووی ململانێی هێزەکانە لە جیهانی کۆندا کە دوای 2700 ساڵ هێشتا شکۆی خۆی پاراستووە.
8. ئەشکەوتی قوڕێ قەڵا (ڕەوانسەر):
ئەشکەوتی قوڕەقەڵا بە مێژوویەکی 65 ملیۆن ساڵە، گەورەترین ئەشکەوتی ئاویی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستە کە لە پارێزگای کرماشان و لە شارستانی ڕەوانسەر هەڵکەوتووە. ئەم ئەشکەوتە لە داوێنی کێوی شاهۆ و لە پەنای گوندی قوڕەقەڵا جێی گرتووە. ئەو شوێنەوارە مێژووییانەی تێیدا دۆزراونەتەوە، ئەوە نیشان دەدەن کە لە چەند هەزار ساڵ پێش ئێستاوە خەڵکی ناوچەکە کەڵکیان لێ وەرگرتووە.
قوڕەقەڵا جیا لە جوانییە سروشتییەکانی، به یەکێک لە دیارترین شوێنە مێژووییەکانی کوردستانی ئێران ئەژمار دەکرێت؛ چونکە دۆزینەوەی هەندێک ئاسەواری سەردەمی ساسانی تێیدا دەیسەلمێنێت کە مرۆڤەکان لە سەردەمە دێرینەکاندا، ئەم ئەشکەوتە سەرسوڕهێنەرەیان وەک پەناگەیەکی پارێزراو بەکار هێناوە.
9. قەڵای دم دم (ورمێ):
قەڵای دم دم، قەڵایەکی مێژوویی و سەربازیی بەهێزە کە لە 18 کیلۆمەتریی باشووری ڕۆژئاوای ورمێ و لەسەر کێوێک هەر به هەمان ناو هەڵکەوتووە(لە پەنای گوندی باڵانج). مێژووی ئەم بناغەیە بۆ سەردەمی ئۆراتووەکان و پێش ئیسلام دەگەڕێتەوە، بەڵام ناوبانگی سەرەکیی ئەم قەڵایە پەیوەندی بە ساڵی 1609ی زایینییەوە هەیە. لەو سەردەمەدا، قەڵاکە لەلایەن ئەمیرخان لەپزێڕین، میری بەهێزی ناوچەی برادۆست، بۆ پاراستنی سەربەخۆیی دووبارە نۆژەن کرایەوە.
ئەم قەڵایە بەهۆی شوێنە ستراتیژییەکەی، به یەکێک لە گرنگترین شوێنە مێژووییەکانی کوردستانی ئێران ئەژمار دەکرێت کە گێڕەرەوەی هەوڵی خەڵکی ئەم نیشتمانەیە بۆ پاراستنی سەربەخۆیی و ناسنامەی خۆیان لە بەرامبەر ئیمپراتۆریەتەکانی سەفەوی و عوسمانیدا. قەڵای دم دم بە دیوارە بەردینە قایمەکانی، بەشێکی دانەبڕاوە لە یادەوەریی مێژوویی و حەماسیی ناوچەکە.
10. تەختی سولەیمان (تیکاب):
تەختی سولەیمان یان ئاتەشکەدەی ئازەرگۆشەسپ، کۆمەڵەیەکی مێژووییە لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژئاوا کە لە بەشی تەختی سولەیمان لە شارستانی تیکاب هەڵکەوتووە. ئەم کۆمەڵەیە کە لە ڕابردوویەکی دووردا بە «گەنجهک» دەناسرا، لە پەنای شاری تازەکەندی نوسرەتئاوا جێی گرتووە. هەندێک لە مێژوونووسان تەختی سولەیمان بە هەمان «فەرەئەسپە»ی پایتەختی پاشایەتی ئەشکانییەکان دەزانن.
تەختی سولەیمان جیا لە پێگەی سیاسی، به یەکێک لە گرنگترین شوێنە مێژووییەکانی کوردستانی ئێران ئەژمار دەکرێت؛ چونکە گەورەترین ناوەندی فێرکاری، ئایینی و پەرستگەی ئێرانییەکان لە سەردەمی پێش ئیسلام بووە. ئەم بینا مەزنە کە هێمای شکۆی شارستانییەتە دێرینەکانە، لە ساڵی 624ی زایینی و بەهۆی هێرشی هێراکلیۆس، ئیمپراتۆری ڕۆم بۆ سەر ئێران، وێران کرا.
ئەنجام:
سەردانی شوێنە مێژووییەکانی کوردستانی ئێران تەنیا گەشتێکی سادە نییە؛ هەنگاونانە بۆ ناو ڕێگای شارستانییەتە کۆنەکان کە ناسنامە و ڕەگ و ڕیشەی ئێمەیان لە قاڵب داوە. هەر لە ئەستوونە قایمەکانی فەقرەقا بگرە تا دیوارە حەماسییەکانی دم دم، هەر بەرد و نووسراوێک چیرۆکێک لە شکۆمەندی و سەقامگیریی ئەم خاکە دەگێڕێتەوە. ناسین و ناساندنی ئەم میراتە بەنرخە بە جیهان ئەرکێکە لەسەر شانی هەموو ئەوانەی شانازی بە شکۆمەندی مێژوو و کولتوورەکەیانەوە دەکەن.
کام لەم شوێنە سەرنجڕاکێشە دێرینانە لە نزیکەوە بینیوە؟ بەڕای ئێوە لە نێو شوێنە مێژووییەکانی کوردستانی ئێراندا کامیان پڕ لە نهێنیترین بەرهەمە؟ بە هیوای بیستنی ئەزموون و بۆچوونە بەنرخەکانتان لە بەشی کۆمێنت.
