بیرەوەری بینراو یەکێکە لە توانا سەرسوڕهێنەرەکانی دەروون؛ ئەو هێزەی کە ڕێگەمان پێدەدات دەموچاو و ڕێگا و ڕەنگ و شێوەکان بە باشی لەبیرمان بێت تەنانەت دوای ماوەیەکی زۆریش لە ڕوودانیان. ئەم جۆرە بیرگە وەک ئەرشیفێکی بینراوی ناوخۆیی کاردەکات، هەموو ئەو شتانەی کە دەیبینین هەڵدەگرێت، لە سادەترین وردەکارییەوە تا ئاڵۆزترین نەخشەکان.
کاتێک بیرەوەری بینراو بە باشی کاردەکات، فێربوون خێراتر ڕوودەدات، تەرکیز زیاد دەکات و تەنانەت ئەرکەکانی ڕۆژانەش- لە دۆزینەوەی شتێکی ونبووەوە تا خوێندنەوەی نەخشە- ئاسانتر دەبن. چارەسەرکردنی ئەم چەمکە، لە ڕاستیدا، قسەکردنە لە یەکێک لە گرنگترین ئامرازە مەعریفیەکانی مرۆڤ؛ ئامرازێک کە ئەگەر لێی تێبگەین و بەهێزی بکەین، دەتوانێت بە شێوەیەکی بەرچاو کوالیتی فێربوون و ئەدای دەروونیمان بگۆڕێت.
بیرەوەری بینراو چییە؟
ئەم زاراوەیە بریتییە لە توانای مێشک بۆ تۆمارکردن و هەڵگرتن و وەرگرتنەوەی وێنە و شێوە و ڕەنگ و نەخشە بینراوەکان؛ هەمان ئەو توانایەی کە ڕێگەمان پێدەدات دەموچاوەکان بناسین و ڕێگاکانمان لەبیر بێت و تەنانەت دوای بینینی وێنەیەک پێداچوونەوە بە وردەکارییەکانی وێنەیەکدا بکەین. ئەم جۆرە بیرەوەرییە وەک ئەرشیفێکی بینراو لە پاشخانی دەرووندا کاردەکات و ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕێت لە فێربوون و خوێندنەوە و تەرکیزکردن و ئەنجامدانی ئەرکەکانی ڕۆژانە.
هەر کاتێک شتێک بە بینین لەبیرمان بێت، لە ڕاستیدا بیرەوەری بینراو یارمەتیدەرە. چارەسەرکردنی بە واتای ناسینی یەکێک لە بنەڕەتیترین ئامرازە مەعریفیەکانی مرۆڤ، که بەهێزکردنی دەتوانێت کوالیتی فێربوون و ئەدای دەروونی بە شێوەیەکی بەرچاو باشتر بکات.
بیرەوەری بینراوی کارکردن:
بیرەوەری بینراوی کارکردن فۆرمێکی کورتخایەنی پرۆسێسی بیرەوەریه کە یارمەتیمان دەدات بۆ ماوەیەکی کورت زانیاری لە هاندەری بینراوی جیاوازەوە هەڵبگرین و بەکاریان بهێنین. زۆرجار بیرەوەری بینراوی کارکردن لە ژیانی ڕۆژانەماندا بەکاردەهێنرێت. بۆ نموونە ڕەنگە هونەرمەندێک شتێک لە ژینگەکەیدا ببینێت و یەکسەر بیکێشێت، خوێندکارێک دەتوانێت بە خێرایی دەقێک کۆپی بکات کە دەیخوێنێتەوە، یان چاوەڕێی وشەی نهێنی نوێی تۆڕی وای فای بکات تاوەکو بتوانێت بینووسێت، لەبیری بێت.
زۆربەمان لە ژیانی ڕۆژانەماندا بڕێکی کەم لە زانیاری بینراو وەردەگرین، بۆیە زۆربەی ئەو زانیاریانەی لە بیرەوەری کورتخایەنماندا پرۆسێس دەکرێن بە خێرایی نامێنن، بەتایبەتی ئەگەر چالاکانە هەوڵی ڕاگرتنی نەدەین. بەڵام هەندێک هۆکار دەتوانن بیرەوەری بینراوی کورتخایەن بگۆڕن بۆ درێژخایەن، لەوانەش دووبارەبوونەوەی بەرکەوتن یان پەیوەندی سۆزداری بە زانیارییەکانەوە.
بیرەوەری درێژخایەنی بینراو:
سیستەمێکی بیرەوەرییە کە توانایەکی گەورەی هەیە و دەتوانێت یارمەتیدەرمان بێت بۆ وەبیرهێنانەوەی ئەو زانیاریانەی کە مێشکمان لە هەڵگرتنی کورتخایەنەوە بۆ هەڵگرتنی درێژخایەن گواستوویەتییەوە. بۆ نموونە لەوانەیە یادەوەرییەکانی منداڵیت هەبێت کە دەتوانیت بە زیندووی بیریان بهێنیتەوە. یان کاتێک کە چەندین جار بە ئۆتۆمبێل دەچیتە شوێنێک، لەوانەیە لە کۆتاییدا فێری ڕێگاکە بیت بەبێ بەکارهێنانی جی پی ئێس. زۆرجار وەرگرتنەوەی ئەم زانیاریانە بەهۆی بیرەوەری درێژخایەنی بینراوەوە ئاسانکاری دەکرێت.
نموونەی بیرەوەری بینراو بریتین لە:
- بیرهێنانەوەی دەموچاو یان جل و بەرگی ئەو کەسانەی کە تەنها جارێک بینیوتە
- بیرهێنانەوەی وردەکارییە تایبەتەکان سەبارەت بە شتەکان، بیناکان، شوێنەکان و هتد.
- ژمارە تەلەفۆنەکان بە ڕیزبەندی دروست لەبیرت بێت دوای خوێندنەوەی جارێک یان دووجار
- بیرهێنانەوەی وشەی تایبەت، وێنە، پیت و هتد دوای بینینی بە کورتی
بیرەوەری و زمانی بینراو:
بیرەوەری بینراو زۆر گرنگە بۆ توانای پەیوەندیکردنمان. لەگەڵ فێربوونی منداڵان بۆ خوێندنەوە و نووسین، بەگشتی ئەو وێنە وشەییانەی کە لە ڕێگەی بیرەوەری بینراویانەوە دەیبینن پرۆسێس دەکەن. ئەگەر مانا بەو وێنانە بدەن، بەم شێوەیە یارمەتیان بدەن لە پاراستنی زانیارییەکان، ئەوا ئەگەری ئەوە زیاترە کە وشەکان بناسنەوە (و بیانخەنە ناو چوارچێوەیەکەوە) کاتێک جارێکی دیکە دەیانبیننەوە. لەوانەیە لەبیرت بێت کە فێری وشەی بینین بوویت- ئەو وشانەی کە زۆرجار دووبارە دەکرێنەوە و زۆرجار منداڵان فێری ناسینەوە دەکرێن بۆ ئەوەی خوێندنەوە ئاسانتر بێت- کاتێک گەنج بوویت.
پاشان منداڵان لەگەڵ فێربوونی نووسین و ڕێنووسی، دەتوانن دەرکەوتنی هەر پیتێک لە وشەدا لەبیر بکەن. بە هەمان شێوە کاتێک فێری تایپکردن دەبین، ڕەنگە سەیری کیبۆردەکە بکەین بۆ دۆزینەوەی هەر پیتێک. بەڵام لەگەڵ بەردەوامبوونمان لە مەشقکردنی تایپکردن، بەزۆری دەست دەکەین بە بیرهێنانەوە کە هەر پیتێک لە کوێیە، بۆیە چیتر پێویست ناکات سەیری کیبۆردەکە بکەین. سەرەڕای ئەوەش، کاتێک هەوڵدەدەین چۆن ڕێنووسی وشەیەک لەبیر بکەین، زۆرێک لە ئێمە بە وێنەگرتنی وشەکە لە مێشکماندا یان بە بینینی خۆمان لە نووسین یان تایپکردنی وشەکەدا، ئەوە دەکەین.
دەستنیشانکردنی کەموکوڕی لە بیرەوەری بینراو:
دەستنیشانکردنی تێکچوونی بیرەوەری بینین دەتوانێت گرنگ بێت چونکە دەتوانێت نیشانەی تێکچوونی فێربوون یان تەحەدای هاوشێوە بێت لە منداڵاندا. کەسێک کە کەمی بیرەوەری بینراوی هەیە لەوانەیە ئەم نیشانانەی خوارەوەی هەبێت:
- سەختی تێگەیشتن لە خوێندنەوە، لەوانەش پێویستی بە بێژەکردنی هەر وشەیەک
- هەڵە لە ڕێنووسی بیرەوەریدا
- ململانێی بیرکاری
- سەختی کۆپی کردنی وشە و وێنەی تر
- سەختی نووسین، لەوانەش تێکەڵکردنی پیتەکان
کەسێک کە کەمی بیرەوەری بینراوی هەیە لەوانەیە جۆرەکانی تری بیرەوەری وەک بیرەوەری بیستن بەکاربهێنێت بۆ قەرەبووکردنەوە. بۆ نموونە لە کاتی هەوڵدان بۆ ڕێنووسی شتێک، کەسێک کە بیرەوەری بینراوی هەیە، ڕەنگە لەبری بینینی هاندەرە بینراوەکان، گوێی لە پیتەکانی ناو سەری بێت. ڕەنگە بیرگەی بیستن هەمیشە وەک بیرگەی بینراو کاریگەر نەبێت، بۆیە دەتوانێت تەحەدا دروست بکات لە کاتی پرۆسێسکردن و وەرگرتنەوەی زانیاری گرنگ.
هۆکارە باوەکانی تەحەدای بیرەوەری بینراو:
تەحەددیاتی بیرەوەری بینراو بەزۆری لە تێکەڵەیەک لە هۆکارەکانی دەمار، مەعریفی و ژینگەییەوە سەرچاوە دەگرێت. کاتێک بەشەکانی مێشک- بە تایبەتی ناوچەکانی پرۆسێسی بینین- تێکدەچن، توانای کەسەکە بۆ کۆدکردن و هەڵگرتن و وەرگرتنەوەی زانیارییە بینینەکان تێکدەچێت. ئەمەش تەنیا لە برینداربوونی مێشکدا سنووردار نییە؛ هەروەها کێشەکانی بیرەوەری بینین لە زۆرێک لە حاڵەتەکانی گەشەکردنی دەمارەکاندا دەبینرێن، وەک ADHD، ئۆتیزم و ناڕێکی خوێندنەوە، چونکە ئەم تێکچوونانە کاریگەرییان لەسەر چۆنیەتی فێربوونمان، گرنگیدانمان و پرۆسێسکردنی هاندەری بینین هەیە.
جگە لە هۆکارە بایۆلۆژییەکان، بارودۆخی ڕۆژانە کاریگەری لەسەر کارکردنی بیرەوەری بینینیش هەیە. کەمخەوی دەتوانێت پەیوەندییە دەمارییەکان تێکبدات کە بەرپرسن لە چەسپاندنی زانیارییەکان، بەکارهێنانی ماددە خێرایی و وردی پرۆسێسی مێشک کەمدەکاتەوە، پیربوون بە شێوەیەکی گشتی نەرمی مەعریفی کەمدەکاتەوە. بەم شێوەیە خراپی بیرەوەری بینین هەمیشە نیشانەی کێشەیەکی جددی نییە، بەڵکو دەتوانێت کۆمەڵێک بارودۆخی جەستەیی، دەروونی، یان خووی ڕۆژانە ڕەنگ بداتەوە کە گرنگیدان پێی دەتوانێت یارمەتیدەر بێت بۆ باشترکردنی کارکردنی بیرەوەری.
ئەنجام:
بیرەوەری بینراو یەکێکە لە پایە بنەڕەتییەکانی ناسینی مرۆڤ؛ سیستەمێک کە ڕۆڵێکی چالاک لە مێشکدا دەگێڕێت لە ساتەوەختی وەرگرتنی وێنەیەکەوە تا هەڵگرتنی درێژخایەنی. لە بیرەوەری کارکردنی بینراوەوە کە بۆ چەند چرکەیەک زانیاری هەڵدەگرێت بۆ ئەنجامدانی ئەرکێک، تا دەگاتە بیرەوەری بینراوی درێژخایەن کە دەموچاو و شوێن و ڕێگاکان لە مێشکدا بۆ ساڵانێک دەهێڵێتەوە، هەموو ئەمانە نیشان دەدەن کە عەقڵی مرۆڤ چۆن کارلێک لەگەڵ وێنەکانی جیهان دەکات.
ئەم توانایە نەک هەر کاریگەری لەسەر فێربوون و خوێندنەوە و زمان هەیە، بەڵکو ڕۆڵێکی یەکلاکەرەوەی هەیە لە ئەنجامدانی ئەرکەکانی ڕۆژانە و خێرا پرۆسێسکردنی ژینگەی دەوروبەر. تێگەیشتن لەم سیستەمە و گرنگیدان بە ئەگەری تەحەددیات یان تێکچوونەکانی تێیدا، بەتایبەتی لە منداڵاندا، دەتوانێت ڕێگای پەروەردە و چاکسازی ڕوونتر و کاریگەرتر بکات. لە کۆتاییدا بەهێزکردن و گرنگیدان بە بیرگەی بینراو واتە بەهێزکردنی یەکێک لە گرنگترین ئامرازە دەروونییەکان بۆ فێربوون و پەیوەندیکردن و باشتر ئەزموونکردنی جیهان.
ئێوەی ئازیزان دەتوانن لە ڕێگەی بەشی کۆمێنتەوە بۆچوونی خۆتان لەسەر ئەم بابەتە و بابەتەکانی دیکە کە لە ماڵپەڕی بۆزانین بڵاوکراونەتەوە دەرببڕن. بەم کارە دەتوانیت کاریگەری ئەرێنیتان لەسەر کوالیتی ناوەڕۆکی ئەم ماڵپەڕە هەبێت.
