سایکۆپات، وشەیەک کە زۆرجار پەیوەستە بە فێڵ و نەبوونی هاوسۆزی لە مێشکی خەڵکدا. لەوانەیە تۆش تووشی کەسانێک بووبیت کە وا دەردەکەون هیچ هەستێکیان بەرامبەر بەوانی تر نییە، ڕەفتاری هاوسۆزانە نیشان نادەن و کاتێک ئازاری هەست و سۆز یان مافی دەوروبەریان دەدەن، نە تووشی عەزابیوژدان دەبن و نە هەست بە پەشیمانی دەکەن. لە ئازارناسیی ڕەفتاری و دەروونناسیدا، بەم کەسانە دەوترێت سایکۆپات یان هەڵگری تایبەتمەندییەکانی «دەروونئازاری».
دەکرێت بگوترێت سایکۆپاتەکان بەرامبەر بە ئازار، پێداویستی و هەستەکانی ئەوانی تر ڕەفتارێکی سارد، بێجیاوازی و ئەژمارکراویان هەیە. بەڵام دەستنیشانکردنی دەروونئازاری نزیکەی لە هەر نەخشەیەکی تری ڕەفتاری سەختترە، چونکە زۆربەیان لە پشت دەمامکێک لە ڕاکێشەریی ڕواڵەتی و ڕەفتاری کۆمەڵایەتییانەدا خۆیان دەشارنەوە.
لەم بابەتە گشتگیرەی ماڵپەڕی بۆ زانیندا، بەوردی تاوتوێی تایبەتمەندییە ساختارییەکانی کەسایەتیی سایکۆپات، نیشانەکانی ڕەفتاریان، جیاوازییان لەگەڵ تێکچوونەکانی تر، شێوازی هەڵسەنگاندنی کلینیکی و ڕێکارەکانی مامەڵەکردن لەگەڵیاندا دەکەین.
سایکۆپات کییە؟
لە دەروونناسیی پسپۆڕیدا، چەمکی سایکۆپات (Psychopath) بۆ وەسفکردنی کەسێک بەکاردێت کە تووشی لادانی قووڵی سۆزداری، نەمانی تەواوەتیی هاوسۆزی و ڕەفتاری دژەکۆمەڵایەتیی ڕێکخراو بووە.
خاڵێکی گرنگ کە پێویستە بیزانیت ئەوەیە کە ناونیشانی «سایکۆپاتی» دەستنیشانکردنێکی فەرمی و سەربەخۆ نییە لە ڕێبەری دەستنیشانکردن و ئاماریی تێکچوونە دەروونییەکاندا (DSM). پسپۆڕانی کلینیکی زۆربەی کات ئەم شێوازە ڕەفتارە لە ژێر کۆمەڵەی تێکچوونی کەسایەتیی دژەکۆمەڵایەتی (ASPD)دا پۆلێن و هەڵسەنگاندنی بۆ دەکەن.
بەڵام سایکۆپاتی و تێکچوونی کەسایەتیی دژەکۆمەڵایەتی بەتەواوی یەک ئامانج نین. تێکچوونی کەسایەتیی دژەکۆمەڵایەتی بوارێکی بەربڵاوترە و بۆ وەسفکردنی هەموو ئەو کەسانە بەکاردێت کە بە بەردەوامی یاسا، نەریت و مافی ئەوانی تر پێشێل دەکەن. لە ڕاستیدا تەنیا ڕێژەیەکی کەمی تووشبووانی تێکچوونی کەسایەتیی دژەکۆمەڵایەتی خاوەنی تایبەتمەندییە پسپۆڕییەکانی «سایکۆپاتی»ن. سایکۆپاتەکان بەگشتی لە پلاندانان، خۆبەڕێوەبردن و شاردنەوەی مەبەستەکانیاندا بەتواناترن و لە ڕووی سۆزدارییەوە بەراورد بە دژەکۆمەڵایەتییەکانی تر گەلێک بێهەستتر ڕەفتار دەکەن.
18 نیشانەی سەرەکی لە ڕەفتاری سایکۆپاتەکاندا:
نیشانەکانی دەروونئازاری بەگشتی بریتیین لە نەخشە و شێوازی جێگیری کەسایەتی کە ڕەگ و ڕیشەیان لە تەمەنی منداڵی یان هەرزەکارییەوە سەرچاوە دەگرێت و ئەگەر بەدواداچوونیان بۆ نەکرێت، بە تێپەڕبوونی کات سەقامگیر دەبن:
1. سەرنجڕاکێشی و زمانلووسی:
سایکۆپاتەکان لە یەکەم دیدارتدا بە شێوازێکی نائاسایی خۆشەویست و ڕاکێشەر دەردەکەون. ئەوان گفتوگۆکارێکی زۆر ڕوانن، چیرۆکی سەرنجڕاکێش دەربارەی خۆیان دەگێڕنەوە و دەتوانن کاریکاتێرێکی کاریزماتیک و بەدڵ لە خۆیان بخەنە ڕوو.
2. خۆبەگەورەزانینی دەستکرد:
هەستی خۆبەباڵازانین لە خەسڵەتە دیارەکانی ئەم کەسایەتییەیە. بڕوایەکی زۆریان بە تواناکانی خۆیان هەیە و پێیان وایە کەسێکی زۆر گرنگ و تایبەتن کە نابێت بە یاسا گشتییەکانی کۆمەڵگە سنووردار ببن.
3. پێویستییەکی بەهێز بۆ هاندان و وروژاندن:
هەردەم بەدوای وروژاندندا دەگەڕێن و زۆربەی کات ئەم پێداویستییە بە شکاندنی سنوور و یاساکان دابین دەکەن. کەوتنە بارودۆخی مەترسیدار و دەرچوون لە هەڵەکان بۆیان چێژبەخشە، بۆیە بەرگەی کارە دووبارە و ڕۆژانەییەکان ناگرن.
4. درووکردنی نەخۆشینە (پاتۆلۆژی):
درۆکردن بۆ ئەوان ئامرازێکە بۆ نیشاندانی وێنەیەکی بەدڵ یان هەڵهاتن لە بەرپرسیارێتی. بێ پەشیمانی درۆ دەکەن و ئەگەر تووشی دژبەری لە قسەکانیاندا ببنەوە، بەبێ شەرمەزاری، یەکسەر چیرۆکەکە دەگۆڕن و سیناریۆیەکی نوێ دروست دەکەن.
5. فێڵبازی و بەئامرازکردنی ئەوانی تر:
ئەم کەسانە وەستای کۆنترۆڵکردن و یاریپێکردنی دەروونی ئەوانی ترن (Manipulation). بە ناسینی خاڵە لاوازەکانی دەوروبەریان، ڕازییان دەکەن یان ناچاریان دەکەن بۆ بەدیهێنانی ئارەزووەکانیان.
6. نەمانی هەستی پەشیمانی و عەزابی ویژدان:
گرنگی بە کاریگەرییە وێرانکەرەکانی ڕەفتاری خۆیان لەسەر ئەوانی تر نادەن. نەک هەر هەست بە پەشیمانی ناکەن، بەڵکو ڕەنگە قوربانییەکانیان تۆمەتبار بکەن بەوەی کە له هەستەکانیان زیادەڕەوی کردووە یان گەمژە بوون.
7. سۆزداریی ڕووکەش و نواندن:
لە هەست و سۆزی قووڵ و ڕاستەقینەی مرۆڤدا زۆر لاوازن. بەڵام ئەگەر بزانن دەربڕینی هەستێک (وەک توڕەیی بۆ ترساندن یان بەزەیی بۆ بەدەستهێنانی متمانە) یارمەتیان دەدات بۆ گەیشتن بە ئامانجەکەیان، ئەوا بە لێهاتووییەوە ڕۆڵی تەواوی ئەو هەستە دەگێڕن.
8. نەتوانین لە هاوسۆزیدا:
تێگەیشتن لە ئەزموونەکانی وەک ترس، ئازار، خەم یان دڵەڕاوکێ لە ئەوانی تردا بۆ سایکۆپاتێک نامۆیە. بەرامبەر بە ئازاری دەوروبەریان – تەنانەت کەسە نزیکەکانیشیان – بەتەواوی ساردوسڕن.
9. شێوازی ژیانی مشەخۆرانە:
ئارەزوو دەکەن بە سوودوەرگرتن لە دارایی، سۆز یان پێگەی ئەوانی تر بژین. لەوانەیە خۆیان وەک قوربانی بارودۆخەکان نیشان بدەن بۆ ئەوەی سوود لە یارمەتی کەسانی دیکە وەربگرن.
10. لاوازی لە کۆنترۆڵکردنی ڕەفتاردا:
پابەندبوونی بەردەوام بە یاسا و سیاسەتە کۆمەڵایەتی یان کارییەکان بۆیان ئەستەمە و بەئاسانی تووشی یاخیبوونی ڕەفتاری دەبن.
11. پەیوەندیی سێکسیی بێقیدوبەند:
بۆ ئەوان پەیوەندیی سێکسی کردەوەیەک نییە لەسەر بنەمای بەڵێن یان سۆز، بەڵکو تەنیا لایەنی ئامرازی یان چێژوەرگرتنی هەیە. بەم هۆیەوە ناپاکی، هەمەجۆریی زۆر یان ڕەفتاری مەترسیدار لە پەیوەندییەکانیاندا باوە.
12.کێشەی ڕەفتاریی پێشوەختە:
ئەم شێوازانە زۆربەی کات لە تەمەنی منداڵییەوە بە ڕەفتاری وەک فێڵکردنی زۆر، دەرچوون لە خوێندن، زیانگەیاندن بە موڵک و ماڵی گشتی و توندوتیژی بەرامبەر بە ئاژەڵان یان هاوتەمەنەکانیان دەردەکەون.
13. هەڵەشەیی (بڕیاردانی لەپڕ):
ئەنجامدانی کار بێ پێوانەکردنی ئەنجامەکان خەسڵەتێکی تریانە. بڕیاری لەناکاو بۆ کۆتاییهێنان بە پەیوەندییەک، وازهێنان لە کارێک، یان بڕیاردانی خەرجکردنی ناپێویست بەبێ بیرکردنەوە لە داهاتوو ئەنجام دەدەن.
14. نەبوونی ئامانجی درێژخایەنی واقیعی:
لەوانەیە ئامانجی گەورەی وەک ناوبانگ یان سەروەت و سامانی زۆریان هەبێت، بەڵام زۆربەی کات بەرنامەیەکی بەکردەوەیان نییە و چاوەڕوانن بێ هەوڵدان پێی بگەن.
15. بێبەرپرسیارێتی و ڕەتکردنەوەی تاوان:
بەڵێن بۆ ئەوان هیچ مانایەکی نییە. بەرپرسیارێتیی هەڵەکان، قەرزەکان یان پابەندبوونی خێزانی ناکەونە ئەستۆ و هەردەم کەسانی تر بە هۆکاری ناکامییەکانی خۆیان دەزانن.
16. پەیوەندیی فرە و شکستهێناوە:
هاوسەرگیری یان چوونە ناو پەیوەندیی سۆزداری لەواندا زۆربەی کات لەسەر بنەمای سۆز نییە، بەڵکو لەسەر بنەمای بەرژەوەندی کەسی یان داراییە؛ شتێک کە زۆربەی کات دەبێتە هۆی هەڵوەشاندنەوەی دووبارەی پەیوەندییەکان.
17. هەمەچەشنی لە سەرپێچی و ڕەفتارە نایاساییەکاندا:
بە پێچەوانەی هەندێک تاوانبار کە تەنیا لە یەک بواردا (وەک تاوانی دارایی) کار دەکەن، سایکۆپاتەکان دەکرێت کۆمەڵێک لادانی کارگێڕی، دارایی، توندوتیژی و پێشێلکاری ئەنجام بدەن.
18. پابەندندەبوون بە بەڵێنە یاساییەکان (وەک ئازادکردنی مەرجدار):
تاوانبارانی دووبارە، کاتێک دەستگیر دەکرێن یان سزا دەدرێن، ئەگەری ئەنجامدانی تاوانیان زیاترە، چونکە پێیان وایە زۆر زیرەکن بۆ ئەوەی جارێکی دیکە بگیرێنەوە.
هەڵسەنگاندن و دەستنیشانکردنی سایکۆپاتی:
بەپێچەوانەی بڕوای باو، دەستنیشانکردنی تایبەتمەندییەکانی دەروونئازاری بەهیچ جۆرێک لە ڕێگەی تاقیکردنەوەی سەرهێڵ(ئۆنلاین) یان پرسیارنامەی سادەوە ناکرێت. هەڵسەنگاندنی ئەم شێوازە ڕەفتارە پێویستی بە چاوپێکەوتنی ورد، پشکنینی دۆسیەی کلینیکی و کۆڵینەوە لە مێژووی ژیانی کەسەکە هەیە لەلایەن پسپۆڕانی تەندروستیی دەروونییەوە.
بڕواپێکراوترین ئامرازی دەستنیشانکردن لە جیهاندا:
ئامرازی سەرەکیی هەڵسەنگاندنی کلینیکی، چێکلیستی دەروونئازاریی هێر (PCL-R / Hare Psychopathy Checklist)ە کە لەلایەن دکتۆر ڕۆبەرت هێر (Robert Hare) دیزاین کراوە.
- تاقیکردنەوەکە لە 20 بابەتی ڕەفتاری و سۆزداری پێکدێت کە لەلایەن پزیشکی دەروونی یان دەروونناسێکی چاوپێکەوتنکارەوە بە پشتبەستن بە تێبینی و بەڵگەی بەڵگەدار (لە 0 بۆ 2 بۆ هەر تایبەتمەندییەک) نمرەی بۆ دانراوە.
- نمرەی تەواوی کەسەکە لە نێوان 0 تا 40 دەبێت. لە پرۆتۆکۆلە کلینیکییەکاندا، نمرەی 30 یان بەرزتر نیشاندەری بوونی شێوازی توندی سایکۆپاتییە.
ئایا سایکۆپاتی چارەسەر دەکرێت؟
چارەسەرکردنی سایکۆپاتی یەکێک لە ئاڵۆزترین بابەتەکانی دەروونناسییە؛ چونکە کەسانی خاوەن ئەم نەخشەیە زۆربەی کات ڕەفتارەکانی خۆیان بە کێشە ناناسن و هەست بە پێویستیی گۆڕان ناکەن. بەڵام ڕێکارەکانی بەڕێوەبردن و کۆنترۆڵکردن بریتیین لە:
1. چارەسەری دەروونی مەعریفی-ڕەفتاری (CBT):
چارەسەرە ستانداردەکان سەرنجیان لەسەر ڕاستکردنەوەی کەمی هاوسۆزی نییە (چونکە پێکهاتەی پرۆسێسی سۆزداری لە مێشکی ئەم کەسانەدا جیاوازە)، بەڵکو هەوڵدەدەن نیشانی کەسەکە بدەن کە ڕەفتارە دژە کۆمەڵایەتییەکان لە کۆتاییدا بە زیانی خۆیان کۆتایی دێت و کۆنتڕۆڵکردنی پاڵنەرەکان لە بەرژەوەندی ئەواندایە.
2. دەستوەردانی پێشوەختە لە تەمەنی گەشەکردندا:
ناسینەوەی منداڵانێک کە خەسڵەتی «سۆزداریی بێبەند و سارد» نیشان دەدەن و پێشکەشکردنی دەستوەردانی ڕەفتاری بە خێزانەکانیان، بەرزترین دەرفەت دەدات بۆ ڕێگری لە چەسپینی سایکۆپاتی لە گەورەییدا.
3. بەڕێوەبردنی ڕووبەڕووبوونەوە (بۆ دەوروبەر):
بۆ ئەوانەی لە شوێنی کار، خێزان، یان پەیوەندیدا ڕووبەڕووی ئەو جۆرە کەسانە دەبنەوە، باشترین ڕێڕەوی کارکردن بریتییە لە دانانی سنوورێکی پتەو، ڕەفتاری فریودەر قبوڵ نەکەن، پارێزگاری لە باشی دارایی و سۆزداریت بکەیت، و ئەگەر بتوانرێت پەیوەندی کەم بکەنەوە یان ببڕن لە ژێر چاودێری ڕاوێژکارێکدا.
شیکردنەوەی نموونەکان لە سینەما و مێژوودا:
بۆ تێگەیشتنی بەرجەستەتر لە ڕەفتارە ساختارکراوەکانی سایکۆپاتەکان، پێداچوونەوە بە هەندێک بەرهەمی سینەمایی و نموونەی مێژووییدا روونکەرەوە دەبێت:
- فیلمی American Psycho (سایکۆپاتی ئەمریکی – 2000): کەسایەتیی پاتڕیک بەیتمن وێنەیەکی ڕوون لە «سایکۆپاتی ڕێکخراوەیی» نیشان دەدات کە لە پشت پێگەی کاریی بەرز و ڕواڵەتی ئاراستەکراوەوە، هیچ هەستێکی ڕاستەقینەی نییە.
- فیلمی Gone Girl (کچە ونبووەکە – 2014): کەسایەتیی ئیمی دان نواندنێکی وردە لە پلاندانانی سارد، توانای درۆکردنی نەخۆشینە و لێهاتوویی لە ڕۆڵگێرانی قوربانیدا بۆ کۆنترۆڵکردنی دەروونی ئەوانی تر.
- فیلمی No Country for Old Men (هیچ وڵاتێک بۆ پیاوە پیرەکان نییە – 2007): کەسایەتیی ئانتۆن چیگوور لە دیدی پسپۆڕانی دەروونناسییەوە، یەکێک لە واقیعیترین وێنەکێشانەکانی ڕەفتاری بەتەواوی سارد و بێجیاوازە بەرامبەر ئازاری ئەوانی تر.
- نموونە مێژووییەکان: کەسایەتییەکانی وەک تێد باندی (بکوژێکی زنجیرەیی کە سەرنجڕاکێشیی جەستەیی بەکاردەهێنا بۆ بەدەستهێنانی متمانە) یان جێمز فالۆن (دەمارناسێک کە تێگەیشت نەخشەی مێشکی خۆی هاوشێوەی سایکۆپاتەکانە بەڵام بەهۆی ژینگەی گەشەی گونجاوەوە ڕەفتارێکی یاسامەندی هەیە) نموونەی ڕەهەندە جیاوازەکانی ئەم خەسڵەتەن.
ئەنجام:
ناسینەوەی نەخشە ڕەفتارییەکانی کەسایەتیی سایکۆپات یارمەتیدەرمانە بۆ دروستکردنی سنووری دەروونی گونجاو لە پەیوەندییە کەسی و پیشەیی و کۆمەڵایەتییەکان و نەکەوینە تەڵەی ڕەفتارە فریودەرەکان. ئەگەر لە ژینگەی کارەکەت یان ژیانتدا ڕووبەڕووی کەسێک بوویتەوە کە چەندین جار ڕەفتاری فریودەر و بێ هاوسۆزی پیشان دەدات، باشترین چارەسەر ئەوەیە کە ڕاوێژ بە پزیشکی دەرونی بکەیت بۆ فێربوونی تواناکانی چاودێریکردنی خۆت و دانانی سنوورێکی تەندروست.
خوێنەرانی ئازیزی ماڵپەڕی بۆ زانین؛ ئایا لە ژیانی ڕۆژانە یان ژینگەی کارتاندا تووشی کەسانێک بەم خەسڵەتانە بوون؟ چ نیشانەیەک بووە هۆی گومانکردنتان؟ ڕوانگە و ئەزموونەکانی خۆتان لە بەشی بۆچوونەکاندا لەگەڵمان بەشدار بکەن.
