ئایا دەزانی هەندێک ڕووەکی مەترسیدار لەناو ماڵەکەتدا هەن کە دەبنە هەڕەشە بۆ سەر گیانی ئاژەڵە دەستەمۆکانت؟ زۆرێک لە ئێمە بۆ جوانی و پاککردنەوەی هەوا، ماڵەکانمان بە گوڵ دەڕازێنینەوە، بەڵام بۆ خاوەن سەگ و پشیلە، هەڵبژاردنی ڕووەک تەنیا پەیوەندی بە جوانییەوە نییە. لەم بابەتەدا باس لەو گوڵ و ڕووەکیه باوانە دەکەین کە دەبنە هۆی ژەهراویبوونی سەگ و پشیلە و تەنانەت منداڵانیش.
ڕووەکی مەترسیدار بۆ سەگ و پشیلە:
هەموومان حەز دەکەین ماڵەکەمان بە گوڵ و گیا بڕازێنینەوە، بەڵام ئایا دەزانیت کام ڕووەکی مەترسیدار لە ماڵەکەتدا هەیە کە بۆ هاوڕێ چوارپێیەکانت کوشندەیە؟ لەم بابەتەدا، لیستی 10 ڕووەکی مەترسیدار بۆ سەگ و پشیلە لە سایتی بۆزانین کۆکراوەتەوە تا یارمەتیت بدەین ژینگەیەکی سەلامەت بۆ ئاژەڵەکانت دابین بکەیت.
1. گوڵی لیلیۆم(سوسن) – یەکجار ژەهراوی و کوشندە:
گوڵی لیلیۆم یەکێکە لە جوانترین بەڵام مەترسیدارترین ڕووەکەکان بۆ پشیلە. بە پێچەوانەی زۆرێک لە ڕووەکەکانی تر، هەموو بەشەکانی لیلیۆم لەوانە: لق، گەڵا، پەڕەی گوڵ، ڕەگ و تەنانەت تۆزی ناو گوڵەکە و ئاوی ناو گوڵدانەکەش ژەهراوین. خواردنی بڕێکی زۆر کەم لەم ڕووەکە دەبێتە هۆی لەکارکەوتنی کتوپڕی گورچیلە و لەناوچوونی پشیلەکە لە ماوەی کەمتر لە 3 ڕۆژدا. ئەگەر پشیلەت هەیە، پێشنیار دەکەین بە هیچ شێوەیەک ئەم خێزانە لە ڕووەکان (Liliaceae) نەهێنیتە ناو ماڵەکەت.
- نیشانەکانی ژەهراویبوون: ڕشانەوە، نەمانی حەزی خواردن و بێهێزییەکی زۆر.
- بەدیلێکی سەلامەت: ئەگەر حەزت لە گوڵی جوان و شیکە، دەتوانیت لە جیاتی لیلیۆم، گوڵی ئۆرکیدە (Orchid) یان گوڵی مەریەم ڕابگریت کە بۆ ئاژەڵەکان سەلامەتن.
2. گوڵی سپاتیفیلۆم(Peace Lily) – جوان بەڵام بێزارکەر:
گوڵی سپاتیفیلۆم یان «گوڵی ئاشتی» سەرەڕای ناوە ئارامەکەی، بە ڕووەکی مەترسیدار بۆ ئاژەڵە ماڵییەکان ئەژمار دەکرێت. ئەم ڕووەکە کریستاڵی کالسیۆم ئۆکسالاتی تێدایە کە لە کاتی جویندا دەبێتە هۆی سووتانێکی توندی دەم، زمان و قوڕگ. جیاوازی سەرەکی ئەم ڕووەکە لەگەڵ لیلیۆمی ڕاستەقینە ئەوەیە کە نابێتە هۆی لەکارکەوتنی گورچیلە، بەڵکو ئازارێکی زۆر لە دەمدا دروست دەکات کە وای لێدەکات ئاژەڵەکە نەتوانێت خواردن و ئاو بخوات.
- نیشانەکانی ژەهراویبوون: بردنە پێشەوەی دەست بۆ ناو دەم، دەردانی لیکی زۆر، ڕشانەوە و ناڕەحەتی لە کاتی قووتدانی خواردن.
- بەدیلێکی سەلامەت:ئەگەر بە دوای ڕووەکێکدا دەگەڕێیت کە گەڵای پان و سەوزی هەبێت، ڕووەکی بەردین (Cast Iron Plant) هەڵبژاردەیەکی نایاب و تەواو سەلامەتە.
3. ئالۆڤێرا(Aloe Vera) – بۆ مرۆڤ دەرمان و بۆ ئاژەڵ ژەهر:
ئالۆڤێرا بەهۆی سوودە تەندروستییەکانی بۆ مرۆڤ و پێویستی کەمی بە چاودێری، لە زۆربەی ماڵەکاندا هەیە، بەڵام لە ڕاستیدا ئەمە ڕووەکی مەترسیدار بۆ سەگ و پشیلە ئەژمار دەکرێت. هەرچەندە جێڵەکەی ناوەوەی زیانی نییە، بەڵام توێکڵ و بەشەکانی تری گەڵاکەی ماددەی «ساپۆنین» و «ئەنتراکوینۆن»یان تێدایە. جوینی گەڵا ئەستوورەکانی ئالۆڤێرا دەبێتە هۆی تێکچوونی توندی کۆئەندامی هەرسی ئاژەڵەکان.
- نیشانەکانی ژەهراویبوون: سکچوون، ڕشانەوە، بێهێزی، لەرزینی جەستە و گۆڕانی ڕەنگی میزی ئاژەڵەکە بۆ سوور یان قاوەیی.
- بەدیلێکی سەلامەت: ئەگەر حەزت لە ڕووەکێکە کە شێوەی لە ئالۆڤێرا بچێت، ڕووەکی هاوۆرتیا (Haworthia) یان “گژوگیای زێبرا” هەڵبژاردەیەکی نایاب و بێوەیە.
4. فیلۆدێندرۆن یان گەڵا هەنجیری(Monstera) – سەرنجڕاکێش بەڵام ژەهراوی:
گەڵا هەنجیری یان مانستێرا لەگەڵ خێزانی فیلۆدێندرۆنەکان، بەهۆی شێوازە مۆدێرنەکەیان و چاودێرییەکی کەم، زۆر باون. بەڵام نابێت ئەوە لەبیر بکەین کە ئەمانە لە ڕیزی ڕووەکی مەترسیدار بۆ سەگ و پشیلە ئەژمار دەکرێن. ئەم ڕووەکانە کریستاڵی «ئۆکسالاتی کالیسیۆمی نەتواوە»یان تێدایە کە وەک دەرزی وردی لێ دێت و هەر کە ئاژەڵەکە دەیجوێت، دەبێتە هۆی بریندارکردنی ناو دەم و قوڕگی.
- نیشانەکانی ژەهراویبوون: ئاوسانی توندی زمان، دەردانی زۆری لیکی دەم، ناڕەحەتی لە کاتی قووتدان و ڕشانەوە.
- بەدیلێکی سەلامەت: ئەگەر حەزت لە ڕووەکێکە کە گەڵای پان و تایبەتی هەبێت، نەخلی ئەنتا(Areca Palm) یان ڕووەکی مارانتا(Prayer Plant) جێگرەوەی زۆر جوان و تەواو سەلامەتن.
5. پێتۆس(Pothos) – باو و هەرزان بەڵام مەترسیدار:
پێتۆس بەهۆی گەشەی خێرا، نرخی هەرزان و لقە شۆڕەبووەکانی لە هەموو ماڵێکدا دەبینرێت. هەرچەندە دەستلێدانی بۆ مرۆڤ و ئاژەڵ بێوەییە، بەڵام ئەم ڕووەکە لە لیستی ڕووەکی مەترسیدار دایە. هۆکارەکەی بوونی کریستاڵەکانی «ئۆکسالاتی کالیسیۆم»ە. لەبەر ئەوەی لقەکانی پێتۆس شۆڕ دەبنەوە، پشیلەکان حەز دەکەن وەک یاری سەیری بکەن و بیجوون، ئەمەش دەبێتە هۆی هەوکردنی توندی دەمیان.
- نیشانەکانی ژەهراویبوون: سووتانەوەی دەم و زمان، بەردەوامی دەردانی لیکی دەم و لە بارودۆخی سەختدا، ئاوسانی ڕێڕەوی هەناسە.
- بەدیلێکی سەلامەت: ئەگەر حەزت لە ڕووەکێکە کە شۆڕ ببێتەوە و شێوەیەکی جوانی هەبێت، ڕووەکی گەنمی(Spider Plant) یان سەرخەسی بۆستن(Boston Fern) بژاردەی زۆر جوان و تەواو سەلامەتن.
6. سانسۆریا(Snake Plant) – هەوا پاک دەکاتەوە بەڵام ژەهراوییە:
سانسۆریا یان «ڕووەکی شمشێری» بەهۆی توانای بەرز لە پاککردنەوەی هەوا و بەرگەگرتنی کەمڕووناکی، لە زۆربەی ماڵ و فەرمانگەکاندا هەیە. هەرچەندە ئەم ڕووەکە بۆ مرۆڤ بێوەییە، بەڵام بە ڕووەکی مەترسیدار بۆ سەگ و پشیلە دادەنرێت. بوونی ماددەیەک بە ناوی «ساپۆنین» لە گەڵاکانیدا، وەک سیستەمێکی بەرگری کار دەکات کە لە کاتی خواردنیدا دەبێتە هۆی تێکچوونی کۆئەندامی هەرسی ئاژەڵەکان.
- نیشانەکانی ژەهراویبوون: هێڵنجدان، ڕشانەوە و سکچوون.
- بەدیلێکی سەلامەت: ئەگەر بە دوای ڕووەکێکی خۆڕاگر و پاککەرەوەی هەوادا دەگەڕێیت کە بۆ ئاژەڵەکان بێوەی بێت، نەخلی شامادۆرا(Parlor Palm) باشترین جێگرەوەیە.
7. نەخلی ساگۆ(Sago Palm) – یەکجار مەترسیدار و کوشندە:
نەخلی ساگۆ یان سیکاس بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش ماڵەکەت دەڕازێنێتەوە، بەڵام یەکێکە لە مەترسیدارترین ڕووەکەکان بۆ ئاژەڵە ماڵییەکان. ئەمە بە ڕاستی ڕووەکی مەترسیدارە و هەموو بەشەکانی، بە تایبەت تۆوەکانی (بذر)، ژەهری «سیکاسین»یان تێدایە. خواردنی بڕێکی زۆر کەم لەم ڕووەکە دەبێتە هۆی لەکارکەوتنی توندی جگەر و لەناوچوونی سەگ یان پشیلە. ئەگەر ئاژەڵت لە ماڵەوە هەیە، بە توندی ئامۆژگاریت دەکەین کە ئەم ڕووەکە ڕانەگریت.
- نیشانەکانی ژەهراویبوون: ڕشانەوەی خوێناوی، پیسایی ڕەش، زەردویی (زەردبوونی پووک و پێست)، تێکچوونی جگەر و فێ لێهاتن.
- بەدیلێکی سەلامەت: بۆ ئەوەی هەمان دیمەنی کێوی و جوانیت دەست بکەوێت، نەخلی خورمای ڕازاوە یان نەخلی شامادۆرا بژاردەی بێوەی و زۆر شیکن.
8. دیفێنباکیا(Dieffenbachia) – جوان بەڵام سووتێنەر:
دیفێنباکیا بەهۆی گەڵا پان و نەخشینەکانی، یەکێکە لە باوترین ڕووەکە ناوماڵییەکان کە زۆر گەورە دەبێت. بەڵام ئەمە بە ڕاستی ڕووەکی مەترسیدارە بۆ ئاژەڵە ماڵییەکان. بوونی «ئۆکسالاتی کالیسیۆم» و «ئەنزیمی پرۆتۆلیتیک» لە ناو گەڵاکانیدا دەبێتە هۆی ئەوەی هەر کە ئاژەڵەکە دەیجوێت، تووشی سووتانەوەیەکی توندی ناو دەم بێت. ئەم ئاوسانە هەندێک جار ئەوەندە توندە کە ڕێگەی هەناسەدانی سەگ یان پشیلەکە دەگرێت.
- نیشانەکانی ژەهراویبوون: دەردانی زۆری لیکی دەم، ئاوسانی زمان و قوڕگ، ناتوانی لە قووتدانی خۆراک و ناڕەحەتی لە هەناسەداندا.
- بەدیلێکی سەلامەت: ئەگەر حەزت لە گەڵای پان و ڕەنگاوڕەنگە، ڕووەکی کالاتیا(Calathea) یان ڕووەکی نوێژکەر جێگرەوەیەکی زۆر شیک و تەواو سەلامەتە.
9. گوڵی لالە(Tulip) – مەترسییەک لەناو خاکدا:
گوڵی لالە لە خێزانی سۆسەنەکانە و بەهۆی جوانییەکەی لە باخچە و ناو ماڵدا زۆر باوە. بەڵام لالە بە ڕووەکی مەترسیدار بۆ ئاژەڵە ماڵییەکان دادەنرێت. هەرچەندە هەموو بەشەکانی ئەم ڕووەکە ژەهراوین، بەڵام چڕبوونەوەی ژەهرەکە(تولیپالین A و B) لەناو پیازی گوڵەکەدا(Bulb) زۆر زیاترە. جوین یان قووتدانی پیازی لالە دەبێتە هۆی تێکچوونی توندی کۆئەندامی هەرس و دڵ.
- نیشانەکانی ژەهراویبوون: ڕشانەوە، سکچوون، دەردانی زۆری لیکی دەم، خەمۆکی و لە حاڵەتی تونددا، فێ لێهاتن و تێکچوونی لێدانی دڵ.
- بەدیلێکی سەلامەت: ئەگەر حەزت لە گوڵی بەهاریی ڕەنگاوڕەنگە کە بۆ ئاژەڵەکان بێوەی بێت، گوڵی هەمیشەبەهار(Calendula) یان گوڵی وەنەوشە(Pansy) جێگرەوەی زۆر جوان و سەلامەتن.
10. گوڵی باڵندەی بەهەشت(Bird of Paradise) – جوان بەڵام هەڵخەڵەتێنەر:
گوڵی باڵندەی بەهەشت بەهۆی شێوازە تایبەتەکەی کە لە سەری باڵندە دەچێت، سیمایەکی ناوازە بە ماڵ دەبەخشێت. بەڵام ئەم ڕووەکە لە ڕاستیدا ڕووەکی مەترسیدارە. هەموو بەشەکانی، بە تایبەت میوە و تۆوەکانی، ترشی «هایدرۆسیانیک»یان تێدایە کە دەبێتە هۆی ژەهراویبوونی سەگ و پشیلە. زۆرجار ئەم ڕووەکە لەگەڵ «ئاوریشمی میسری» تێکەڵ دەکرێت کە ئەویش بە هەمان شێوە سمی و مەترسیدارە.
- نیشانەکانی ژەهراویبوون: هێڵنجدان، ڕشانەوە، گێژبوونی سەر و خەواڵوویی نائاسایی.
- بەدیلێکی سەلامەت: ئەگەر بە دوای ڕووەکێکی شیک و جیاوازدا دەگەڕێیت، نەخلی گەشتیار(Traveller’s Palm) یان ڕووەکی زەنجەفیلی ڕازاوە بژاردەی زۆر سەلامەتترن.
تێبینی کۆتایی: ئەگەر گومانت کرد ئاژەڵەکەت یەکێک لەم ڕووەکانەی خواردووە، کات بەفیڕۆ مەدە و دەستبەجێ پەیوەندی بە پزیشکی ڤێتێرنەرییەوە بکە. وێنەی ڕووەکەکەش لەگەڵ خۆت ببە بۆ ئەوەی پزیشکەکە بە ئاسانی جۆری ژەهرەکە دیاری بکات.
ئەنجام:
هەبوونی سەگ یان پشیلە لە ماڵدا بە واتای دوورکەوتنەوە لە گوڵ و ڕووەک نییە، بەڵکو بە واتای هەڵبژاردنی زیرەکانەیە. پێش کڕینی هەر ڕووەکێکی نوێ، دڵنیابەرەوە کە لە جۆری ڕووەکی مەترسیدار نەبێت. هەرچەندە دانانی گوڵدانەکان لە شوێنی بەرزدا ڕێگەچارەیەکە، بەڵام لەبیری مەکە کە پشیلەکان سەرکەوتوویەکی لێهاتوون! باشترین و گەرەنتیترین ڕێگە، بەکارهێنانی ئەو ڕووەکانەیە کە بێوەین، بۆ ئەوەی تەندروستی هاوڕێ چوارپێیەکەت هەمیشە پارێزراو بێت.
