ڕەنگە بۆ زۆر کەس سەیر بێت کە ئینتەرنێت و وێب دوو چەمکی جیاوازن، چونکە زۆرجار ئەم دوو وشەیە بە هاوواتای یەکتر دەزانن. لە ڕاستیدا ئینتەرنێت و وێب دوو بابەتی پەیوەندیدارن بەڵام جیاوازن. ئینتەرنێت ژێرخانی پەیوەندییە جیهانییەکانە و وێب یەکێکە لەو خزمەتگوزارییانەی کە لەسەر ئەم ژێرخانە بنیات نراوە. لەم بابەتەدا هەوڵ دەدەین جیاوازی نێوان ئەو دووانە بە زمانێکی سادە و مانای هەریەکەیان ڕوون بکەینەوە، بۆ ئەوەی دواجار وێنەیەکی ڕوونترتان هەبێت لە جیهانی دیجیتاڵی.
ئینتەرنێت چییە؟
مێژووی ئینتەرنێت دەگەڕێتەوە بۆ پڕۆژەیەک لە ئەمریکا لە ساڵانی شەستەکاندا(1960). ئامانجی سەرەتایی ئەم پڕۆژەیە دروستکردنی تۆڕێکی ئەمن و متمانەپێکراو بوو بۆ ناوەندە سەربازییەکان. ئەم پڕۆژەیە بەناوی ARPANET لەلایەن دەزگای پڕۆژە توێژینەوە پێشکەوتووەکانی ئەمریکا (DARPA) دەستیپێکردووە و دواتر بووەتە ئینتەرنێتی گشتی و جیهانی.
ئینتەرنێت لە ڕاستیدا تۆڕێکی گەورەی جیهانییە لە تۆڕە بچووکەکان کە بە بەکارهێنانی جۆرەها ڕەقەکاڵا و پرۆتۆکۆڵ بە یەکەوە بەستراونەتەوە. ئەم تۆڕانە دەتوانن تۆڕی ماڵەوە، کۆمپانیا یان پیشەسازی بن. کۆمپیوتەر، سێرڤەر، مۆدێم، ڕاوتەر، سویچ و کێبڵ تەنها هەندێک لەو ئامێرانەن کە وا دەکات بتوانرێت پەیوەندی بە ئینتەرنێتەوە بکرێت. ڕۆژانە ئەم تۆڕە جیهانییە فراوانتر و ئاڵۆزتر دەبێت، ڕێگە بە پەیوەندیکردن و گواستنەوەی زانیاری و دەستڕاگەیشتن بە خزمەتگوزارییە دیجیتاڵییەکان دەدات.
لە ئینتەرنێتدا خزمەتگوزاری جۆراوجۆر هەیە، هەریەکەیان ئامانجێکی دیاریکراویان هەیە:
- ئیمەیڵ بۆ ناردن و وەرگرتنی نامە
- FTP بۆ گواستنەوەی فایل
- نامە ناردنی خێرا بۆ گفتوگۆکردن
- وێب بۆ دەستگەیشتن بە لاپەڕە و زانیارییە بڵاوکراوەکان
هەر بۆیە ئینتەرنێت پێکهاتەیەکی بنەڕەتی و ژێرخانییە و بەبێ ئەو، هیچ کام لەم خزمەتگوزارییانە ناتوانن کاربکەن.
وێب چییە؟
وێب لە ساڵی 1989 لەلایەن توێژەری بەریتانی تیم بێرنەرز-لی دروستکراوە. وێب سیستەمێکە بۆ دەستگەیشتن بە زانیاری و دەق و لاپەڕەکانی مالتیمیدیا لە ئینتەرنێتدا. بۆ ئەوەی باشتر له جیاوازی نێوان ئینتەرنێت و وێب تێبگەین، ئینتەرنێت وەک شارێکی گەورە خەیاڵ بکە:
هەموو شار = ئینتەرنێت
کەناڵەکانی پەیوەندی وەک تەلەفۆن، نامە، پۆست = خزمەتگوزاری ئینتەرنێت وەک ئیمەیڵ، نامە ناردنی خێرا و FTP
بەڵام ئەگەر بتەوێت بچیتە سینەما یان کتێبخانە پێویستت بە ناونیشانێکە = وێب
وێب لاپەڕەکانی HTMLت بۆ دابین دەکات بە بەکارهێنانی وێبگەڕەکان (وەک کرۆم، فایەرفۆکس، ئێدج) و ناونیشانی URL. HTML کورتکراوەی HyperText Markup Language ە و زمانی نیشانە بۆ لاپەڕەکانی وێب. هەر لاپەڕەیەک کە دەیبینیت بەم زمانە دروست دەکرێت و URL ڕووکارەکەتە بۆ ئەو لاپەڕەیە.
وێب لەسەر پرۆتۆکۆڵی پەیوەندی کاردەکات، گرنگترینیان HTTP و وەشانی پارێزراوی HTTPS ە. ئەم پرۆتۆکۆڵانە یاساکانی ئاڵوگۆڕی زانیاری لە نێوان وێبگەڕەکەت و وێب سێرڤەرەکان دیاری دەکەن.
خزمەتگوزاری و پێکهاتەکانی ئینتەرنێت:
ئیمەیڵ، نامە ناردن، گواستنەوەی فایل، یاری ئۆنلاین، پەیوەندی ڤیدیۆیی و وێب تەنها هەندێک لەو خزمەتگوزارییانەن کە ئینتەرنێت پێشکەشی دەکات. گرنگ ئەوەیە وێب بەشێکە لە ئینتەرنێت و بۆ بوونی خۆی پشت بە ئینتەرنێت دەبەستێت. بە واتایەکی تر ئینتەرنێت و وێب دوو چەمکی پەیوەندیدارن بەڵام جیاوازن: ئینتەرنێت بەبێ وێب هێشتا خزمەتگوزاری زۆر پێشکەش دەکات، بەڵام وێب بەبێ ئینتەرنێت ناتوانێت کار بکات. تێگەیشتن لەم خاڵە یارمەتیدەرمانە بۆ باشتر تێگەیشتن لە جیاوازی نێوان ئینتەرنێت و وێب و تێگەیشتن لە ڕۆڵی هەریەکەیان لە جیهانی دیجیتاڵیدا.
DEEP WEB(وێبی قووڵ):
وێبی قووڵ ئەو بەشەی وێبە کە لەلایەن بزوێنەری گەڕانی ئاسایی وەک گووگڵ یان بینگەوە ئیندێکس نەکراوە. زۆرێک لە لاپەڕەکانی پشت چوونەژوورەوە، بنکەدراوە، داشبۆردەکانی کارگێڕی و بەڵگەنامە تایبەتەکان لە وێبی قووڵدا هەڵکەوتوون.
وێبی قووڵ هەمیشە تاوانکاری نییە و بەشێکی زۆری بۆ بەکارهێنانی یاسایی و ئەمنی داڕێژراوە. تەنیا بەشێکی بچووکی تۆڕی قووڵ پێی دەوترێت تۆڕی تاریک، کە چالاکیی بێناو و هەندێکجاریش نایاسایی تێیدا ڕوودەدات.
Dark Web (وێبی تاریک):
وێبی تاریک ژێرکۆمەڵەیەکی وێبی قووڵە کە پێویستی بە ئامرازی تایبەت هەیە وەک وێبگەڕی Tor بۆ دەستگەیشتن. ئەم بەشەی ئینتەرنێت بەهۆی نادیاربوون و پاراستنی تایبەتمەندییەوە هەم چالاکیی یاسایی و نایاسایی تێدایە. بێگومان زۆرێک لە چالاکییەکانی تۆڕی تاریک نایاسایین، بەڵام تەنها چوونە ناو ئەم تۆڕە بە تاوان نازانرێت.
Tor تۆڕێکی بێناونیشانە و وێبگەڕی Tor تاکە ئامرازە بۆ چوونە ناو ئەم تۆڕە. بۆیە پێویستە وریا بن و تەنها بۆ مەبەستی یاسایی و پەروەردەیی بەکاری بهێنن.
جیاوازی نێوان ئینتەرنێت و وێب:
جیاوازی نێوان ئینتەرنێت و وێب زۆر بەرچاوە و تێگەیشتن لێی پێویستە بۆ تێگەیشتن لە جیهانی دیجیتاڵی. ئینتەرنێت تۆڕێکی جیهانی پەیوەندی و گواستنەوەی زانیارییە کە وەک ژێرخانی سەرەکی بۆ چالاکییە دیجیتاڵییەکان کاردەکات. تۆڕێکی سەربەخۆیە و خزمەتگوزاری جۆراوجۆری لەسەر بەڕێوەدەچێت، لەوانە ئیمەیڵ و FTP و یارییە ئۆنلاینەکان و نامەبەرە خێراکان. ئینتەرنێت پرۆتۆکۆڵەکانی وەک TCP/IP، SMTP و FTP بەکاردەهێنێت بۆ بەڕێوەبردنی پەیوەندی نێوان ئامێرەکان و گواستنەوەی زانیاری.
لە بەرامبەردا وێب سیستەمێکە بۆ دەستگەیشتن بە زانیاری و لاپەڕەکانی ئۆنلاین و وابەستەی ئینتەرنێتە. وێب لاپەڕەکانی HTML و ماڵپەڕ و ئامرازەکانی وەک وێبگەڕ و URL لەخۆدەگرێت و پرۆتۆکۆڵی HTTP یان وەشانی پارێزراوی HTTPS بەکاردەهێنێت بۆ ئاڵوگۆڕی زانیاری لە نێوان وێبگەڕ و سێرڤەر.
بە سادەیی ئینتەرنێت ژێرخانییەکە و وێب یەکێکە لەو خزمەتگوزارییانەی کە لەسەر ئەم ژێرخانە بەردەستە؛ بەبێ ئینتەرنێت وێب ناتوانێت کار بکات، بەڵام ئینتەرنێت بەبێ وێب هێشتا خزمەتگوزارییەکانی دیکە پێشکەش دەکات.
ئەنجام:
لەم بابەتەدا باسمان لە جیاوازی نێوان ئینتەرنێت و وێب کرد. ئینتەرنێت تۆڕێکی فراوانە لە تۆڕە بچووکەکان کە پەیوەندی و گواستنەوەی زانیاری لە سەرانسەری جیهاندا چالاک دەکات. وێب یەکێکە لەو خزمەتگوزارییانەی کە لەسەر ئەم ژێرخانە دروستکراوە و بە بەکارهێنانی لاپەڕەکانی HTML و URL و وێبگەڕەکان ئاسانکاری بۆ بەکارهێنەران دەکات بۆ دەستگەیشتن بە زانیارییە دیجیتاڵییەکان.
تێگەیشتن لە جیاوازی نێوان ئینتەرنێت و وێب یارمەتیدەرمانە بۆ تێگەیشتن لەو ژێرخانە ئاڵۆزەی کە هەر جارێک سەردانی ماڵپەڕێک دەکەین و چۆن خزمەتگوزارییە جیاوازەکانی ئینتەرنێت لەگەڵ یەکتردا کارلێک دەکەن.
بە واتایەکی تر ئینتەرنێت هێشتا بوونی هەیە و بەبێ وێب کاردەکات، بەڵام وێب بەبێ ئینتەرنێت ناتوانێت کار بکات. تێگەیشتن لەم جیاوازییە لە نێوان ئینتەرنێت و وێبدا ڕێگەمان پێدەدات وێنەیەکی وردتر و واقیعیتر لە جیهانی دیجیتاڵیدا هەبێت و بزانین هەر خزمەتگوزارییەک یان بەرنامەیەک کە بەکاریدەهێنین سەر بە کام بەشێکە لەم ئیکۆسیستەمە.
