داهێنەری منداڵان بابەتێکە کە ڕەنگە تۆش وەک زۆرێک لە دایک و باوکان حەزت لێی بێت، چونکە زانینی ئەوەی کە منداڵەکەت چەندە داهێنەرە، هەنگاوی یەکەمە بۆ دۆزینەوەی بەهرەکانی. ئەگەر ناتوانیت بەهرەکانی منداڵەکەت بە دروستی دەستنیشان بکەیت، لەوانەیە ئامۆژگاری هەڵەی پێبدەیت لەسەر هەڵبژاردنی ئامانجەکانی ژیانی و زیانی پێبگەیەنیت لەبری ئەوەی یارمەتی بدەیت.
کنجکاوی لە داهێنەری منداڵان:
پێویستە بزانیت کە داهێنان شتێکە کە دەتوانرێت بەدەستبهێنرێت و فێری بێت و دایک و باوک ڕۆڵی ئاسانکارییان هەیە لەم ڕووەوە. منداڵان پێش چوونە ناو قوتابخانە لە بەرزترین ئاستی بەهرە و داهێنەری خۆیاندان. بەداخەوە لەم تەمەنە هەستیارەدا، دایکان و باوکان و مامۆستایان بە گشتی نەیانتوانیوە ڕۆڵێکی کاریگەر بگێڕن لە پەرەپێدانی بەهرە و داهێنەری منداڵان و پێویستە لێهاتوویی زیاتر لەم بوارەدا بەدەستبهێنرێت.
ئەگەر منداڵت هەیە بە وەڵامی ڕووکەش ڕازی نییە و یەک لەدوای یەک پرسیارت لێدەکەن، ئەوە بزانە کە داهێنانیان تێدا هەڵکەوتووە و پێویستە شوێنیان بکەویت. زۆربەی شارەزایانی ئەم بوارە پێیان وایە توانای داهێنەری منداڵان لە تەمەنی سێ ساڵییەوە دەست بە زیادبوون دەکات و لە تەمەنی چوار ساڵی و نیودا دەگاتە لوتکە. بەڵام لەناکاو لە تەمەنی پێنج ساڵیدا، کاتێک منداڵەکە ئامادە دەبێت بۆ چوونە ناو باخچەی ساوایان، ئەم داهێنانە بە شێوەیەکی بەرچاو دادەبەزێت.
ڕێگاکانی چاندنی داهێنان لە منداڵاندا:
زۆر گرنگە بزانیت ئەگەر بتەوێت داهێنان لە کەسێکدا دروست بکەیت، پێویستە سەرەتا ئەم پرۆسەیە لەسەر خۆت تاقی بکەیتەوە و خۆت داهێنەر بیت. وەک چۆن مامۆستا دەتوانێت ئەوەی دەیزانێت بگوازێتەوە بۆ کەسێکی تر، تۆش وەک دایک و باوکێک دەبێت خۆت داهێنەر بیت بۆ ئەوەی داهێنان لە منداڵەکەتدا بچێنیت.
لە خوارەوە 14 چارەسەری پراکتیکیمان خستۆتە ڕوو بۆ زیادکردن و چاندنی داهێنان لە منداڵاندا:
1. وێنەکێشانەوە:
وێنەکێشان یەکێکە لە خولیا گرنگەکانی منداڵان. بەپێچەوانەی باوەڕی هەندێک کەس کە پێیان وایە وێنەکێشانی منداڵان بێمانایە، ئەم وێنەکێشانە لە ڕووی کلینیک و پەروەردەییەوە زۆر بەنرخن و دەتوانرێت زانیاری زۆریان لێ وەربگیرێت.
بەڵام چۆن لە ڕێگەی وێنەکێشانەوە توانای داهێنەری منداڵان زیاد بکەین؟ هەر شتێک کە عەقڵ سنووردار بکات، داهێنانیش سنووردار دەکات. بۆیە گرنگە منداڵەکە بە تەواوی ئازاد بێت لە وێنەکێشاندا. ڕەنگە کتێبی کۆپی یارمەتی منداڵ بدات لە دەستپێکردندا، بەڵام بەکارهێنانی بەردەوامیان ڕۆحی داهێنان لەناو دەبات.
تا منداڵ ئازادتر بێت، زیاتر دەتوانیت هەست و بەهرەکانی ناوەوەی بدۆزیتەوە. کەواتە بە هیچ شێوەیەک دەستوەردان لە وێنەکێشانەکانی مەکەن و هەرچی هاتە مێشکی با بیکێشێت.
2. زیادکردنی توانای داهێنەری منداڵان بە مۆسیقا:
جیاوازییەکی گەورە لە نێوان مۆسیقای بێ پلان و مۆسیقای سیستماتیکدا هەیە. ئەگەر مۆسیقا بە شێوەیەکی سیستماتیک و پلان بۆ داڕێژراو بەکاربهێنیت، دەتوانێت یارمەتیت بدات بۆ پەرەپێدان و زیادکردنی داهێنەری منداڵان.
مۆسیقا یەکێکە لە هۆکارە بەهێزەکان کە دەتوانێت عەقڵی مرۆڤ بەرەو خەم، دڵخۆشی یان ترس ببات و پەیوەندییەک لە نێوان هەستەکانماندا دروست بکات. کاتێک منداڵەکەت بە ئامێرەکانی خۆی دەنگی ڕیتمیک بەرهەم دەهێنێت و گۆرانی دەڵێت و دڵخۆشە، باشترە ستایشی بکەیت؛ چونکە بەهرەکانی خۆی نیشان دەدات و پێویستی بە هاندانی هەیە.
دەتوانیت ئامرازی ناوماڵ بەکاربهێنیت کە دەتوانێت دەنگ بەرهەمبهێنێت لەکاتی یاریکردن لەگەڵ منداڵەکەت یان یاری دەنگی بۆ دابین بکەیت.
3. با منداڵەکانتان خواردن دروست بکەن:
زۆرێک لە منداڵانی تەمەن 5 بۆ 10 ساڵان حەزێکی زۆریان بۆ چێشت لێنان نیشان دەدەن، بەڵام بەداخەوە بەشێکی زۆریان لەلایەن دایک و باوکیانەوە پاڵپشتی ناکرێن و ئەم دەرفەتە زێڕینە لەدەست دەدەن.
دەروونناسان ڕێنمایی دەکەن هەرگیز منداڵەکانتان لە چێشت لێنان ڕانەگرن، چونکە ئەم چالاکییە یارمەتیدەرە بۆ دەستنیشانکردنی هەموو بەهرە و تواناکانی منداڵ. با پێکهاتەکان تێکەڵ بکەن و ئامادەیان بکەن و تامی ئەنجامی کارەکانیان بکەن. منداڵان هەر پێنج هەستەکانیان لە چێشت لێناندا بەکاردەهێنن و ئەمەش یارمەتیدەرە بۆ پەرەپێدانی تواناکانی جوڵەی.
4. دروستکردنی فەزای گونجاو:
لەوانەیە تێبینی ئەوەت کردبێت کە هەندێک منداڵ لەبری ئەوەی لەسەر مێزێک وێنە بکێشن، حەزیان لە وێنەکێشان لە شوێنێکی گەورەتر وەک دیوارە. هەوڵبدە ژوورێکی تایبەت بۆ منداڵان دروست بکەیت کە بتوانن هەرچییەکیان پێ خۆش بێت بەبێ سنووردارکردن لە شوێنێکی سەلامەت و ئاسوودەدا بیکەن. هەر ئامرازێکیان بۆ دابین بکە کە بتوانن بەکاری بهێنن بۆ وێنەکێشان تا بتوانن بە تەواوی بەهرەکانیان پیشان بدەن.
5. تەواوکردنی کاری تەواونەکراو:
ئەمە یەکێکە لەو ڕاهێنانانەی کە یارمەتیدەرە بۆ پەرەپێدانی داهێنان بە شێوەیەکی بەرچاو لە منداڵاندا. داوا لە منداڵەکانتان بکەن کارە تەواونەکراوەکانیان تەواو بکەن.
بۆ نموونە:
- چیرۆکێک بۆ منداڵەکەت بخوێنەرەوە و بە تەواونەکراوی بەجێی بهێڵە؛ داوایان لێبکە کۆتایییەک بۆ چیرۆکەکە دروست بکەن.
- دابینکردنی یاری کە بتوانن پێکەوە دابنێن و لەسەر خۆیان تەواو بکەن.
- لە کاتی قسەکردندا هەندێک ڕستە بە تەواونەکراوی بهێڵەرەوە بۆ ئەوەی منداڵەکە تەواویان بکات.
6. چاندنی داهێنەری منداڵان لەگەڵ پیاسەی سروشت:
منداڵەکانتان ببەنە لای سروشت. سروشت یارمەتی منداڵان دەدات بۆ تێرکردنی هەموو کنجکاوی و چالاکییە دەروونییەکانی. ئەمەش وا دەکات هەموو هەستەکانیان چالاک بن. جگە لەوەی یارمەتی گەشەپێدانی داهێنان دەدات، پیاسەکردنی سروشت یارمەتیدەرە بۆ زیادکردنی تەرکیز و توانای فێربوونی منداڵ.
7. با بۆچوونی خۆیان هەبێت:
منداڵان پێویستیان بە ئازادی هەیە بۆ گەڕان بەدوای شتە نوێیەکان و تاقیکردنەوەی داهێنەرییەکانیان. وەک سەرۆک مامەڵە لەگەڵ منداڵەکەت مەکە. ئەگەر بینیت منداڵەکەت لەگەڵ تۆدا ناکۆکە، هانی بدە بۆ ئەوەی چارەسەرێک بدۆزێتەوە و هەوڵی چارەسەرکردنی کێشەکە یان بەربەستەکە بدات.
8. یاسای سنووردارکردن دانەنێن:
ئەگەر دەتەوێت یارمەتی منداڵەکانت بدەیت بۆ پەرەپێدانی داهێنانەکانیان، ئەوە بزانە کە تا زیاتر بە ئارەزووی خۆیان جێبهێڵرێن، باشتر دەتوانن ڕێنماییەکانی خۆیان دابنێن. تا زیاتر یاساکان دابنێیت، زیاتر پشت بە تۆ دەبەستن و ڕەنگە داهێنەرییەکانیان کوێر بێت.
9. قبوڵکردنی هاوڕێ خەیاڵیەکانی منداڵان:
ئەمەش لە قۆناغەکانی گەشەی منداڵدا ئاساییە. ئەگەر ڕووبەڕووی دۆخێکی لەو شێوەیە بوویتەوە، نیگەران مەبە و ناڕەحەت مەبە؛ ئەمەش ئەوە دەردەخات کە خەیاڵی منداڵەکەت زۆر بەهێزە. ئەم جۆرە منداڵانە بەزۆری ڕەفتاری کۆمەڵایەتی باشتریان هەیە و کەمتر لە کۆمەڵگا دەترسن. کاتێک منداڵەکە لەگەڵ هاوڕێ خەیاڵیەکەی یاری دەکات، هەوڵبدە تا دەتوانیت یاوەری بکەیت بەبێ ئەوەی یارییەکە تێکبدات و هەڵسوکەوتەکانی بپشکنە.
10. پاداشتکردنی شکستخواردن بۆ پەرەپێدانی داهێنەری منداڵ:
مەهێڵە منداڵ لە شکست بترسێت. تا منداڵ زیاتر لە شکست بترسێت، کەمتر هەوڵی چالاکییە نوێیەکان دەدات. پلانێک دابنێ بۆ ئەو ڕۆژانەی کە منداڵەکەت لە شتێکدا شکست دەهێنێت. بە هاوبەشکردنی هەڵەکانی خۆت لە ژیاندا، منداڵەکەت فێر بکە کە ڕێگای گەشەکردن هەمیشە بردنەوە نییە و هەندێکجاریش شکستهێنانە.
11. گرنگی هەڵبژاردنی یاری:
بەزۆری منداڵ زۆربەی کاتەکانی لەگەڵ یارییەکانی بەسەر دەبات. کەواتە هەڵبژاردنی یارییەکی گونجاو چەندە گرنگە؟ ژمارەی یارییەکان زۆر زیاد مەکەن؛ زۆرییان منداڵ سەرلێشێواو دەکات و وردە وردە ئارەزووی بۆ یارییەکان کەم دەبێتەوە. تا یارییەکان کەمتر بن، منداڵ زیاتر هەوڵدەدات بەو شتانەی کە هەیەتی داهێنەر بێت.
12. سنووردارکردنی بینینی تەلەفزیۆن بۆ پەرەپێدانی داهێنەری منداڵ:
ڕەنگە تۆ یەکێک بیت لەو خێزانانەی کە ڕاهاتوویت زۆر سەیری تەلەفزیۆن بکەیت. باشتر وایە دەست بکەین بە وەرگرتنی ئەم بابەتە بە جددی و نەهێڵین منداڵان لەبەردەم تەلەفزیۆن کات بەفیڕۆ بدەن.
لەبری سەیرکردنی تەلەفزیۆن، هاندانی منداڵان بۆ ئەنجامدانی چالاکییە بەسوودترەکان وەک وێنەکێشان و دروستکردنی خانوو و یاریکردن بە کەلوپەلی کەسی. زۆر سەیرکردنی تەلەفزیۆن یارمەتیدەر نییە بۆ زیادکردنی توانای داهێنەری منداڵان.
13. بڕۆ سەر ڕێگایەکی نوێ:
ڕەنگە هەندێک جار وا بیر بکەیتەوە کە تەنها ڕێگایەکی دیاریکراو دەبێتە هۆی ئەنجامدان، لە کاتێکدا ڕێگاکانی تریش ڕەنگە سەرکەوتن بەدەست بهێنن. ئەزموونکردنی ڕێگا نوێیەکان منداڵەکەت فێر دەکات کە تەنها یەک ڕێگا نییە بۆ گەیشتن بە شوێنی مەبەست. بۆ نموونە هەمیشە هەمان ڕێگای ماڵەوە مەگرنەبەر و ڕێگای نوێ تاقیبکەنەوە. لە ڕێگادا لەگەڵ منداڵەکەت باسی ئەم بابەتە بکە.
14. با منداڵەکانتان خەون ببینن:
تەنانەت بۆ گەورەکانیش ژیان لە خەودا ئاسانترە لە ژیان لە واقیعدا. ئەمەش لە منداڵاندا چەندین جار کاریگەرترە. لە خەودا دەستی منداڵ کراوەیە بۆ هەموو جۆرە ڕەفتارێک و دەتوانێت بەپێی یاساکانی خۆی بژی. هەوڵبدە لە خەونەکانیدا یاوەری بیت و بیروڕاکانی بپشکنە.
ئەنجام:
داهێنان وەک ماسولکەیەک وایە؛ تا زیاتر بەکاری بهێنیت بەهێزتر دەبێت. وەک دایک و باوکێک گرنگترین ڕۆڵ دەگێڕیت لە بەهێزکردن یان لاوازکردنی داهێنەری منداڵەکەت. لە وێنەکێشان و مۆسیقاوە تا چێشت لێنان و پیاسەی سروشت. هەریەک لەم 14 شێوازە پەنجەرەیەک بۆ گوڵکردنی داهێنەری منداڵەکەت.
لە بیرتان بێت:
- منداڵێک کە ڕێگەی پێدراوە هەڵە بکات،
- منداڵێک کە ڕێگەی پێدراوە خەون ببینێت،
- منداڵێک کە تەنانەت دەتوانێت لەگەڵ تۆدا ناکۆک بێت،
منداڵێکه کە هەموو ڕۆژێک داهێنەری پەروەردە دەکرێت.
ئەمڕۆ یەکێک لەم ڕێگایانە تاقی بکەرەوە و ئەنجامە سەرسوڕهێنەرەکانی ببینە.
