ئایا وڵاتی تۆ له ریزی چەند وڵاتی پێشەنگ، لە ڕیزبەندی نێودەوڵەتیدایه؟ هەموومان کنجکاوین بزانین کام وڵاتان لە پێشەوەن و سەرکەوتووترن لە جیهاندا و بۆچی هەندێکیان بە دەستکەوت و تایبەتمەندییە ناوازەکانیان ناسراون. لەم بابەتەدا بڕیارە 40 وڵاتی پێشەنگتان پێ بناسێنین، ئەو وڵاتانەی کە لە بوارە جیاجیاکانی دانیشتوان و سامانە سروشتییەکان تا دەگاتە دەستکەوتە زانستی و فەرهەنگی و وەرزشییەکان ڕیکۆرد شکێن و لە ئاستی نێودەوڵەتیدا وەک نموونەی سەرکەوتوو ناسراون.
هەر وڵاتی پێشەنگی ئەم لیستە ڕاستییەکی ئەرێنی و ناوازەی هەیە کە لە نێوان وڵاتانی دیکە جیای دەکاتەوە و ناوەکەی لە جیهاندا دەدرەوشێتەوە. بۆ نمونە هەندێک لەو وڵاتانە بە بەرهەمهێنانی بەرهەمی سەرەکی وەک قاوە، زیو یان ڕۆن بەناوبانگن، هەندێکی تر بە داهێنانی زانستی، داهێنان یان دەستکەوتە کولتوورییەکان ناسراون، هەندێکیشیان بە تۆماری وەرزشی یان پاراستنی سامانە سروشتییە تایبەتەکان ناوبانگیان هەیە.
ناسینی ئەم وڵاتانە و دەستکەوتەکانیان نەک هەر سەرنجڕاکێش و سەرگەرمییە، بەڵکو یارمەتیدەرە بۆ ئەوەی تێگەیشتنێکی باشتر لە هەمەجۆریی جیهانی بەدەستبهێنین و بزانین چۆن هەر وڵاتی پێشەنگ دەتوانێت سەرچاوە و بەهرەکانی خۆی بەکاربهێنێت بۆ ئەوەی کاریگەری لەسەر شانۆی نێودەوڵەتی دروست بکات. لەم بابەتەدا دەربارەی چل وڵات و یەک ڕاستی ئەرێنی دەزانیت کە جیایان دەکاتەوە، کە ڕەنگە زۆرێکیان نوێ و سەرسوڕهێنەر بن بۆت.
زانیاری لەسەر 40 وڵاتی پێشەنگ:
- چین: گەورەترین بەرهەمهێنەری برنجە لە جیهاندا.
- هیندستان: گەورەترین بەرهەمهێنەری شیرە لە جیهاندا.
- ئەمریکا: زۆرترین ژمارەی کۆچبەرانی لە جیهاندا هەیە.
- ئەندەنوسیا: زۆرترین جۆری شیردەرەکانی تێدایە. هەمەچەشنییەکی بەرزی جۆری ئاژەڵی هەیە، بەتایبەتی جۆرەکانی باڵندە و پەلەوەر.
- بەڕازیل: گەورەترین بەرهەمهێنەری قاوەیە لە جیهاندا.
- پاکستان: ئەم وڵاتە زیاتر لە 80%ی ئەو تۆپانە دابین دەکات کە لە تۆپی پێی پیشەگەردا بەکاردەهێنرێن.
- نەیجیریا: باشترین ئاست لە جامی نەتەوەکانی فیفای خوار 17 ساڵان.
- بەنگلادیش: درێژترین دێڵتای ناوخۆیی هەیە لە جیهاندا.
- ڕوسیا: لە ئێستادا لە پلەی یەکەمی شەترەنجی پیاواندایە.
- مەکسیک: گەورەترین بەرهەمهێنەری زیو لە جیهاندا.
- ژاپۆن: باشترین ئاستی لە پاڵەوانێتی جیهانی تایکواندۆ هەیە.
- ئەسیوپیا: یەکێکە لە شوێنە سەرەکییەکانی لەدایکبوونی مرۆڤی مۆدێرن.
- فلیپین: باشترین ئاست لە جامی جیهانی مەلەوانی.
- میسر: میسرییە کۆنەکان یەکەم کەس بوون کە ساڵنامەی 365 ڕۆژەیان بەسەر 12 مانگدا دابەش کرد.
- ڤێتنام: بەرزترین ئەشکەوتی هەیە لە جیهاندا کە ئەشکەوتی سۆن دۆنگە.
- ئەڵمانیا: یەکێکە لە گەورەترین هەناردەکارانی بەرهەمی پیشەسازی و تەکنەلۆژی لە جیهاندا.
- کۆماری دیموکراتی کۆنگۆ: هەندێک وەرزشوان و چالاکوانی بەناوبانگی جیهانی لەم وڵاتە سەریان هەڵداوە.
- تورکیە: ئەو وڵاتەی کە زۆرترین ژمارەی پەنابەر لە جیهاندا هەیە و میوانداری دەکات.
- ئیتاڵیا: گەورەترین بەرهەمهێنەری شوکولاتە.
- ئێران: ساڵنامەی ئەم وڵاتە وردترین ساڵنامەیە کە بەکاردێت.
- فەرەنسا: گەورەترین بەرهەمهێنەری عەترە لە جیهاندا.
- ئەفریقای باشوور: تاکە وڵاتە لە جیهاندا کە خۆبەخشانە خۆی لە پرسەکانی پەیوەست بە دامەزراوە ئەتۆمییەکان بێبەش کردووە.
- میانمار: خاوەنی گەورەترین کتێبی جیهانە، کە لەناو بەردێکدا دانراوە، کە 732هەزار و 1460 لاپەڕەی هەیە.
- تانزانیا: درێژترین و بەرزترین چیای ئازادی هەیە لە جیهاندا (واتە چیای کیلیمانجارۆ).
- کینیا: دەیڤید ڕودیشا خاوەنی ژمارەی پێوانەیی جیهانییە لە 800 مەتر لەم وڵاتە.
- کۆڵۆمبیا: درێژترین فێستیڤاڵی فیلمی هەیە لە جیهاندا.
- ئیسپانیا: باشترین ئاستی لە پاڵەوانێتی جیهانی هۆکی هەیە.
- ئەرجەنتین: باشترین ئاستی لە پاڵەوانێتی جیهانی پۆلۆدا هەیە.
- کۆریای باشوور: زۆرترین ژمارەی پاتێنتیان هەیە لە جیهاندا.
- ئۆکرانیا: قووڵترین وێستگەی میترۆی لە جیهاندا هەیە کە وێستگەی ئارێنسکییە.
- جەزائیر: گەورەترین هەناردەکاری بوتانە لە جیهاندا کە لە سلندەری LPG بەکاردێت.
- ئۆگاندا: زیاتر لە 50%ی گۆریلاکانی جیهان لە شاخەکانی ئەم وڵاتەن.
- عێراق: شوێنی لەدایکبوونی سیستەمی نووسین و تۆمارکردنی مێژوو ڕێنووسی مێزۆپۆتامیایە.
- ئۆزبەکستان: خاوەنی گەورەترین کانگای زێڕە لە جیهاندا.
- کەنەدا: لە ئۆڵۆمپیادی زستانەدا باشترین ئاستی لە یاری هۆکی سەهۆڵدا هەیە.
- مەغریب: زیاتر لە 75%ی یەدەگی فسفۆری جیهان لەم وڵاتەدایە.
- سعودیە: گەورەترین هەناردەکاری نەوتە لە جیهاندا.
- پۆڵەندا: نیکۆلاس کۆپەرنیکۆس فەلەکناسێکی پۆڵەندییە و بۆ یەکەمجار ئەو بیرۆکەیەی هێنایە ئاراوە کە خۆر لە ناوەندی گەردووندایە لەبری زەوی.
- مالیزیا: گەورەترین ئەشکەوتەکان لەم وڵاتەدا هەڵکەوتوون.
- ڤاتیکان: لە ڕووی ڕووبەر و ژمارەی دانیشتووانەوە بچووکترین وڵاتی جیهانە.
ئەنجام:
جیهان پڕە لە وڵاتی پێشەنگ که دەستکەوتی ناوازەی خۆیان هەیە. زانینی ئەو ڕاستیانە نەک هەر سەرنجڕاکێش و زانیاری بەخشە، بەڵکو ئەوە نیشان دەدات کە چۆن هەر وڵاتێک بە تایبەتمەندی و بەهرەی خۆیەوە لەسەر شانۆی جیهانی دەدرەوشێتەوە. ئەم 40 وڵاتە نموونەی داهێنان و سامانی سروشتی و بەهرەی مرۆین کە دەتوانن ئیلهامبەخش بن و دیدگای ئێمە بۆ جیهان فراوانتر بکەن.
