پرسیارێک کە مێشکی زۆر کەسی داگیر کردووە ئەوەیە کە ئایا دەکرێت ڕێگری لە نەخۆشی ئەلزەهایمەر بکرێت؟ نەخۆشی ئەلزەهایمەر نەخۆشییەکی باو و بە نزیکەیی 33%ی ئەو کەسانەی کە تەمەنیان لە سەرووی 85 ساڵەوە دەگرێتەوە، ئەم نەخۆشییە زۆر دڵتەنگکەر و ئازاربەخشە بۆ خۆشەویستانی بەساڵاچوو بەهۆی هۆکارەکانی لەبیرچوونەوە.
بەڵام دەبێت بگوترێ کە بەداخەوە ئەم نەخۆشیە تەنها لە کەسانی بەساڵاچوودا ڕوونادات، بەڵکو تەمەنی سەرهەڵدانیشی گەیشتۆتە خوار 60 ساڵ و ئەگەری هەیە لەم تەمەنەدا تووشی ببێت. تا ئێستاش هیچ دەرمانێک یان ڕێگەیەکی یەکلاکەرەوە نییە بۆ ڕێگریکردن یان چارەسەرکردنی. بەڵام مرۆڤەکان دەتوانن تا ڕادەیەک سەرهەڵدانی ئەم نەخۆشییە دوابخەن بە ئەنجامدانی زنجیرەیەک ڕاهێنانی دەروونی و جەستەیی و بە گرنگیدان بە کەسانی بەساڵاچوو بە شێوەیەکی دروست.
زانایان لە مێژە بەو ئەنجامە گەیشتوون کە ئەنجامدانی ڕاهێنانی دەروونی ڕێگەیەکی زۆر باشە بۆ باشترکردنی کارکردنی مێشکت. لەگەڵ فێربوون و ڕاهێنانە دەروونییەکان، مێشک کەناڵ و خانەی نوێ دروست دەکات و کارەکانی باشتر دەکات، بێگومان پەیوەندییەکانی پێشوویش دەپارێزێت. هەروەها ڕاهێنانە دەروونییەکان ئەو تێکچوونانەی کە هەن ئاشکرا دەکەن.
لەم حاڵەتەدا دەتوانیت پرۆسەی تێکچوونی مێشک کۆنتڕۆڵ بکەیت بە سەردانی پزیشک بە بەکارهێنانی دەرمان و تەواوکەری خۆراک. هەندێک جار، چاودێریکردنی کێشە و تێکچوونی بچووک لە بیرەوەری کەسێکدا ڕەنگە نیگەرانی بکات و ئەگەری ئەوە بەرز بکاتەوە کە تووشی نەخۆشی باوی بیرەوەری ئەلزەهایمەر بووە.
ڕێگاکانی ڕێگری لە نەخۆشی ئەلزەهایمەر:
چەندین ڕاهێنان هەیە بۆ ڕێگری لە نەخۆشی ئەلزەهایمەر و بیرچوونەوە کە جگە لە کات بەسەربردن، مێشکت چالاک دەکات. بەرنامە و یارییە جیاوازەکان تاقی بکەرەوە و هەرکاتێک لە شتێک بێزار بوویت، بچۆ بۆ یاری داهاتوو. ئەم بەرنامانە بە شێوەیەک داڕێژراون کە هەریەکەیان دەتوانێت بۆ ماوەیەکی زۆر سەرقاڵت بکات.
خوێندنەوەی کتێب ڕۆڵێکی زۆر گرنگی هەیە لە بەهێزی و تەندروستی دەروون. باشتر وایە پەیوەندی بە کتێبخانەیەکەوە بکەیت و کۆمەڵە کتێبێکی فراوانت هەبێت. خوێندنەوەی کتێب عەقڵ چالاک دەکات و مرۆڤ دەتوانێت زانستێکی زۆر بەدەست بهێنێت.
بۆ هەڵبژاردنی ڕێگاکانی ڕێگری لە نەخۆشی ئەلزەهایمەر پێویستە لە سەرەتاوە کێشەی سەرەکی دەستنیشان بکرێت. ئەگەر کێشەت لە ژمارەکان هەبوو باشترە سەرنجت لەسەریان بێت. بەو پێیەی ئێمە لەگەڵ بەرزبوونەوەی تەمەندا پیربوون و تێکچوونی کارکردنی مێشک لە کەسانی بەساڵاچوودا دەبینین، تا زیاتر عەقڵت بەکاربهێنیت، مێشکت بەهێزتر دەبێت. دوای ئەم هەنگاوە پێویستە کار لەسەر بیرەوەری و پەیوەندیکردن بکەیت.
بۆ بەهێزکردنی بیرەوەری، پێویستە ئەو ڕاهێنانانە بکرێت کە بیرەوەری مێشک دەکەنە ئامانج. نەرمەکاڵا و بەرنامەی جۆراوجۆر هەیە کە دەتوانیت بەکاریان بهێنیت بۆ بەرزکردنەوەی بیرەوەری بۆ پیربوونی تەندروست. لە خوارەوە چارەسەر بۆ ڕێگری لە نەخۆشی ئەلزەهایمەر دەخەینەڕوو.
ڕێگری لە نەخۆشی ئەلزەهایمەر بە ڕێجیم و شێوازی ژیانی تەندروست:
- خواردنی تەندروست و کەمکردنەوەی شەکر
- کەمکردنەوەی وەرگرتنی هۆمۆسیستئین
- وەرزشی بەردەوام ئەنجام بدە
- ڕاهێنانی خۆش ئەنجام بدە
- زیادکردنی بەشداری کۆمەڵایەتی و ئامادەبوون لە وانەکان
- وازهێنان لە جگەرەکێشان و مەی
- خوێندنەوەی کتێب
- خواردنی دەرمان
- خەوتنی پێویست بۆ خۆپاراستن لە تووشبوون بە نەخۆشی ئەلزەهایمەر
- بەڕێوەبردنی فشاری دەروونی
- خواردنی ڤیتامینەکان
- گوێ لە مۆسیقا بگرە
- یاری لەگەڵ منداڵان
- یۆگا و مێدیتەیشن
1. خۆراکی تەندروست و کەمکردنەوەی شەکر:
خۆراکی دەریای ناوەڕاست یەکێکە لە پێشنیارەکانی خۆراکی بۆ خۆپاراستن و ڕێگری لە نەخۆشی ئەلزەهایمەر. ئەم ڕێجیمە بریتییە لە:
- دانەوێڵە: خواردنی جۆرەها دانەوێڵە بۆ ڕێگریکردن لە بیرچوونەوە
- گۆشتی سپی: ماسی و ڕۆبیان سەرچاوەیەکی دەوڵەمەندن بە ئۆمیگا 3. هەفتەی لانیکەم دوو ژەم بۆی تەرخان بکە.
- سەوزە: سەوزەی گەڵا سەوز ڕێگری دەکات لە کۆبوونەوەی پلاکی مێشک و پێویستە ڕۆژانە بخورێت.
- میوە: تووی دار باشترین جۆری میوەیە لە ڕێجیمدا.
- نات: دەوڵەمەندە بە کانزاکان بۆ بەرزکردنەوەی بیرەوەری و تەندروستی مێشک، وەک: بادەم، گوێز، فستق، کاجو، فندق.
- قاوە یان کافاین: زیادبوونی کافاین ڕۆڵێکی سەرەکی دەگێڕێت لە بەرزکردنەوەی بیرەوەری. دڵنیابە لە کۆنتڕۆڵکردنی وەرگرتنی کافاین.
- بەهارات: بەهاراتە جۆراوجۆرەکان بە تایبەت زەردەچەوە یەکێکە لە خۆراکە کاریگەرەکان لە بەرزکردنەوەی بیرەوەری.
- زەیتی زەیتون: خواردنی هەر جۆرە چەورییەکی تەندروست سوودی هەیە. نموونەی دیکە بریتین لە زەیتی کونجی و کانۆلا.
- بخور: لە ژەمی بەیانیاندا زۆر کاریگەرە بۆ بەرزکردنەوەی مێشک و زیادکردنی زیرەکی.
بەشێوەیەکی گشتی ئەو خۆراکانەی کە ڕیشاڵ و دژە ئۆکسێنەریان تێدایە زۆر بەسوودن بۆ خۆپاراستن لە نەخۆشی ئەلزەهایمەر. وە هەروەها کەمکردنەوە یان تەنانەت بە تەواوی دوورکەوتنەوە لە خواردنی شەکر یەکێکە لە ڕێگا کاریگەرەکانی ڕێگری لە نەخۆشی ئەلزەهایمەر.
2. کەمکردنەوەی وەرگرتنی هۆمۆسیستئین:
هۆمۆسیستئین جۆرێکە لە ترشی ئەمینی کە ئاستی بەرزتری دەبێتە هۆی زیادبوونی سێ نەخۆشی: ئەلزەهایمەر، خەمۆکی و تێکچوونی توانای مەعریفی. بۆیە بۆ کەمکردنەوەی ئەم مادەیە پێویستە ئەو خۆراکانە بخۆیت کە ترشی فۆلیکیان تێدایە. سەرچاوەکانی ترشی فۆلیک بریتین لە: نیسک، بڕۆکلی، کەلەرم، سپێناخ و چەوەندەر.
3. وەرزشی ڕێکوپێک ئەنجام بدە:
توێژینەوە هەیە کە نەخۆشی ئەلزەهایمەر بە جۆرێک لە جۆری سێیەمی شەکرە دادەنێت. بە گوتەی ئەم توێژەران، زیادەڕۆیی لە خواردنی شەکر دەبێتە هۆی ئەم نەخۆشییە لە مرۆڤدا. وەرزشی بەردەوام و ئایرۆبیک ڕێگەیەکی نایاب و ناوازەیە بۆ پاراستنی هاوسەنگی لە خوێن و ئاستی شەکری لەشدا. چەندین توێژینەوە دەریانخستووە کە ئەو کەسانەی ڕۆژانە وەرزش دەکەن تەندروستترن لەو کەسانەی وەرزش ناکەن.
هەروەها وەرزشکردن دەتوانێت ڕۆیشتنی هۆرمۆنەکان و ئۆکسجین و ماددە خۆراکیەکان بۆ مێشک و جەستە باشتر بکات. ئەمەش شەکری خوێن و هۆرمۆنەکانی تری ناو لەش و مێشک کەمدەکاتەوە و هاوسەنگ دەکات، ئەمەش یارمەتیان دەدات باشتر کاربکەن.
4. ڕاهێنانی خۆش ئەنجام بدە:
تبینی بکه کە بۆ ڕاهێنانی مێشک ڕێگایەکی دیاریکراو بوونی نییه و لە ڕێگای شێوازە جیاوازەکان و بەرنامه و دەستپێشخەرییە جیاوازەکانەوە دەتوانیت مێشکی خۆت بەهێز بکەیت.
- چارەسەرکردنی مەتەڵ و وشەی بڕاو
- باخداری
- فێربوونی کارامەیی نوێ
- ڕاهێنانی هەماهەنگی دەست و چاو
- فێربوون و ئەنجامدانی نیگارکێشان و ڕەنگکردن
- فێربوونی زمانی دووەم
5. زیادکردنی بەشداری کۆمەڵایەتی و بەشداریکردن لە کاری گروپیدا:
بەشداریکردن لە کاری گروپی و چالاکییە کۆمەڵایەتییەکان یەکێکە لە ڕێگاکانی خۆپاراستن و ڕێگری لە نەخۆشی ئەلزەهایمەر.
6. وازهێنان لە جگەرەکێشان و خواردنەوە کحولیەکان:
جگەرەکێشان و مەی کاریگەری جددی لەسەر مێشکمان هەیە. ئەگەر کەسێکی ئەو خووانەت هەیە باشتر وایە بە زووترین کات واز لە جگەرەکێشان و خواردنەوە بێنیت. دڵنیابە پەیوەندی بە پزیشکەکەتەوە بکە بۆ ئەوەی وازیان لێبهێنیت و پلانێکی دیاریکراو پەیڕەو بکەیت.
7. ڕێگری لە نەخۆشی ئەلزەهایمەر بە خوێندنەوەی کتێب:
توێژەران بۆیان دەرکەوتووە کە تەنها لەسەدا 50ی خەڵک دوای کۆلێژ دەخوێننەوە. لەو ژمارەیەش تەنیا لەسەدا 25 تا کۆتایی کتێبێکیان خوێندووەتەوە. ئەم ئامارە بەو مانایەیە کە لە ماوەی ئەمساڵدا تەنها لەسەدا 12ی خەڵک تا کۆتایی کتێبێک دەخوێننەوە. وە ئەم بابەتە بە تەنها دەتوانێت ژمارەی توشبوانی ئەلزەهایمەر زیاد بکات.
8. خواردنی دەرمان:
ئەگەر هەندێک لە ئازیزەکانت تووشی نەخۆشی ئەلزەهایمەر بوون و هەستت بە نیشانە زۆر بچووکەکانیش کردووە، بەو پێیەی ئەم نەخۆشییە ئاستی بیتا کارۆتینی بەرزی هەیە لە بۆماوەییەوە، باشتر وایە دەرمان بۆ ڕێگری لە نەخۆشی ئەلزەهایمەر لە ژێر چاودێری پزیشکدا بخۆیت.
9. خەوتنی پێویست بۆ ڕێگری لە نەخۆشی ئەلزەهایمەر:
خەوتن لەش پاک دەکاتەوە لە هەر جۆرە ژەهرێک کە لە ڕۆژدا دروستی کردبێت. بۆیە خەوتنی پێویست زۆر کاریگەرە لە تەندروستی مێشکماندا. ئامانجێک بۆ خەوتنی ڕێکوپێک دابنێ و ڕێگە بدە حەوت بۆ نۆ کاتژمێر لە ڕۆژەکەتدا بۆ خەوتنی کوالیتی تەرخان بکرێت. ئەگەر کێشەی خەوتنت هەبوو، پێش خەوتن دوور بکەوەرەوە لە کافاین و کحول و نیکۆتین.
10. بەڕێوەبردنی فشاری دەروونی:
فشاری دەروونی دەبێتە هۆی زیانێکی زۆر بە هیپۆکامپوسی مێشک کە بەرپرسە لە دروستبوونی بیرەوەری. هەوڵبدە بەدرێژایی ژیانت کۆنتڕۆڵی فشاری جەستەت بکەیت و سەرچاوەکەی بدۆزیتەوە. دەتوانیت بە تەکنیک و هەناسەدانی قووڵ و مێدیتەیشن و چەندین چالاکیی تری بەسوود سنووردار بکەیت کە ئاستی فشار کەم دەکەنەوە وە ڕێگری لە نەخۆشی ئەلزەهایمەر دەکەن.
11. خواردنی ڤیتامینەکان:
نەخۆشی ئەلزەهایمەر جۆرێکە لە نەخۆشی بیرچوونەوە کە ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر تەندروستی مێشک دەبێت. هەرچەندە هیچ چارەسەرێکی یەکلاکەرەوە بۆ نەخۆشی بیرچوونەوە نییە، بەڵام خواردنی هەندێک ڤیتامین مەترسی تووشبوون بە نەخۆشی ئەلزەهایمەر و توندییەکەی کەمدەکاتەوە. هەندێک لە ڤیتامینەکان بریتین لە:
• ڤیتامین B: ئەم جۆرە ڤیتامینە بەرپرسە لە پاڵپشتیکردنی میتابۆلیزمی گلوکۆز و گواستەرە دەمارییەکان لە لەشدا. لە خواردنەکانی وەک هێلکە و دانەوێڵە و نات و بەرهەمە شیرەمەنیەکاندا هەیە، بەڵام ئەگەر کەمی ڤیتامین بی لە جەستەتدا هەبوو، دەتوانیت تەواوکەرێک بخۆیت.
• ڤیتامین K: ئەم ڤیتامینە یارمەتی باشترکردنی ڕۆیشتنی خوێن دەدات و پاڵپشتی بەرهەمهێنانی پرۆتینێک دەکات کە پێی دەوترێت سپینگۆلیپید. ڤیتامین K لە سەوزەواتەکانی وەک سپێناخ و برۆکلی و هتددا هەیە.
• ڤیتامین D: بۆ ڕێگری لە نەخۆشی ئەلزەهایمەرخواردنی ڤیتامین Dت لەبیرت نەچێت. ئەم ڤیتامینە بۆ پاراستن لە سترێس و هەوکردن و هاندانی خانە نوێیەکانی مێشک هەیە. گەورەترین سەرچاوەی ڤیتامین دی تیشکی خۆرە و لە خواردنەکانی وەک زەردێنەی هێلکە و پەنیر و ماسی چەوردا هەیە. هەروەها دەتوانیت تەواوکەرەکان بەکاربهێنیت ئەگەر کەمی ڤیتامین Dت هەبێت.
12. گوێگرتن لە مۆسیقا:
یارمەتی لە مۆسیقا وەربگرە بۆ ڕێگری لە نەخۆشی ئەلزەهایمەر. مۆسیقا بۆ هەموو کەسێک ئارامکەرەوەیە. دەرکەوتووە کە ئەو منداڵانەی لە ماوەی کۆرپەلەدا بەر گۆرانییەکانی مۆزارت دەبن، زیرەکترن. بەگشتی نەخۆشی ئەلزەهایمەر کەمتر لە نێو مۆسیقاژەنەکاندا تۆمار دەکرێت. لێکۆڵینەوەیەکی زۆر لەسەر مۆسیقا دەکرێت بۆ تێگەیشتن لە کاریگەرییەکانی لە چارەسەرکردنی نەخۆشی ئەلزەهایمەردا.
توێژەران گەیشتوونەتە ئەو ئەنجامەی کە مێشکی مۆسیقاژەنەکان جیاوازە لە مرۆڤی ئاسایی. پەیوەندییەکانی نێوان بیرەوەری کورتخایەن و درێژخایەن لە تێکڕای ئەم کەسانە نزیکترە. جگە لەمەش بەزۆری مۆسیقاژەنان توانایەکی باشیان هەیە بۆ بیرهێنانەوەی بابەتگەلی جیاواز. ئەو خوێندکارانەی دەچنە قوتابخانەی مۆسیقا، ئاستی زیرەکییان بەدەستهێناوە کە نزیکەی 20 خاڵ زیاترە لە تاقیکردنەوەکاندا.
13. یاریکردن لەگەڵ منداڵان:
منداڵان خەیاڵێکی گەورەیان هەیە کە پەیوەستە بە بیرەوەریەوە. یاریکردن لەگەڵیان دەتوانێت ئەم چالاکییە فیکرییە بۆ خەڵک بهێنێت. پزیشکەکان پێیان وایە لەکاتی یاریکردن لەگەڵ منداڵدا فشاری دەروونی و پەستانی خوێن و کۆرتیزۆڵ و لێدانی دڵ کەمدەبێتەوە. توێژەران بۆیان دەرکەوتووە کە یاریکردن لەگەڵ منداڵان یارمەتی هاوسەنگی هۆرمۆنی سیرۆتۆنین لە مێشکدا دەدات و خەمۆکی باشتر دەکات.
14. کاریگەری یۆگا و مێدیتەیشن بۆ ڕێگری لە نەخۆشی ئەلزەهایمەر:
ڕاهێنانی یۆگا جۆرێکە لە وەرزشکردن کە جوڵەی خاو دەبێتەوە. تێکەڵکردنی یۆگا لەگەڵ مێدیتەیشن دەتوانێت کاریگەری باشی هەبێت لەسەر تەندروستی جەستەیی و دەروونی مرۆڤەکان. توێژەران گەیشتوونەتە ئەو ئەنجامەی کە مێدیتەیشن کاریگەرە لە چارەسەرکردنی زۆرێک لە کێشە جەستەییەکان وەکو فشار و پەستانی خوێن و ئازار و هەوکردن. لە دۆخی مێدیتەیشندا مێشک لە دۆخێکی جیاوازدایە لە دۆخی بەئاگابوونەوە. کاتێک مرۆڤ مێدیتەیشن دەکات، گواستنەوەی زانیاری لە نێوان بیرەوەری کورتخایەن و درێژخایەندا بەهێز دەبێت.
ئەنجام:
هەرچەندە هیچ چارەسەرێک بۆ نەخۆشی ئەلزەهایمەر نییە، بەڵام ئامرازی بەهێزمان لەبەردەستدایە بۆ دواخستنی و خاوکردنەوەی پێشکەوتنی و تەنانەت کەمکردنەوەی مەترسی تووشبوون بەو نەخۆشییە. نەخۆشی چارەنووس نییە؛ تا ڕادەیەکی زۆر بەهۆی شێوازی ژیان و چالاکییە دەروونییەکانمان و چاودێری ڕۆژانەمانەوە دیاری دەکرێت.
ئەوەی لەم بابەتەدا پێداچوونەوەمان بۆ کردووە دەریدەخات کە هیچ چارەسەرێکی سیحراوی نییە بۆ ڕێگری لە نەخۆشی ئەلزەهایمەر؛ بەڵکو تێکەڵەیەک لە ستراتیژییەکانی خۆراک، دەروونی، جەستەیی و کۆمەڵایەتییە کە پێکەوە قەڵغانێکی بەهێز لە دژی نەخۆشییەکە دابین دەکەن. لە خۆراکی تەندروست و کەمکردنەوەی شەکرەوە، تا فێربوونی زمانی دووەم، باخداری، یۆگا، خوێندنەوە و پەیوەندیکردن لەگەڵ منداڵان و کۆمەڵگا – هەموویان پارچەی مەتەڵێکی گەورەترن.
لە کۆتاییدا سەرەڕای تێکچوونی جددی لە پەیوەندیکردن لەگەڵ ئەندامانی خێزان لەم نەخۆشانەدا، پێشنیار دەکرێت پشتگیری خێزان زیاد بکرێت و ئەندامانی خێزان کاتێکی زیاتر لەگەڵ ئەم نەخۆشانە بەسەر بەرن.
